ሱንዲያታ

ምክረ ሐሳብ

ሱንዲያታ፡ የቀደመው ማሊ ግጥም የማሊ ግዛት ምሥረታ ታሪክ ነው፥ ለሰባት ክፍለ ዘመናት ያህል በማንዲንጎ ሕዝብ ጄሊ (ግሪዮት) ተሸክመው ቆይተዋል። የጊኒ ታሪክ ምሁር ዲ.ቲ. ኒያን በ1960 በፈረንሳይኛ የግጥሙን ስድ-ቅርጽ አሳትሞ፥ ጂ.ዲ. ፒኬት በ1965 ለሎንግማን የአፍሪካ ጸሐፍት ስብስብ ወደ እንግሊዘኛ ተርጉሞ ነበር። ኒያን ያደረገውን በግልጽ ጽፏል። ልብወለድ አልጻፈም። የጊኒ የሲጊሪ አውራጃ የጄሊባ ኮሮ መንደር የግሪዮት የጄሊ ማማዱ ኩያቴን እና በማንዲንጎ መሬት የተዘረጋ የተባበሩ የትውፊት ጠባቂዎች መረብን ለዓመታት ካዳመጠ በኋላ፥ የቃላቸውን ቅርጽ በወረቀት ላይ አስፍሯል። የመጽሐፉ ተራኪ፥ በእያንዳንዱ ገጽ ላይ፥ ማማዱ ኩያቴ ነው። ኒያን መግቢያውን እንደ ተርጓሚ ይፈርማል።

መጽሐፉ ለሦስት ዓይነት ኢትዮጵያዊ አንባቢ ጠቃሚ ነው። የመጀመሪያው የአፍሪካን ታሪክ ለሚማር ወይም ለሚያስተምር፥ ስለ ምዕራብ አፍሪካ የተናጋው ስለ አትላንቲክ ባርነት ብቻ ሆኖ ስለ ግዛታዊ ቅርሷ ግን ያልተማረ፥ የማንሣ ሙሣን የመካ ጉዞ ስለ ሱንዲያታ በ1235 በጀመረው ታሪክ የመጨረሻ ምዕራፍ ሆኖ ያላገናኘ ነው። ሁለተኛው የክብረ ነገሥትን እና የኢትዮጵያ ጥበብ መጻሕፍት የሚያውቅ አንባቢ ሲሆን፥ ኒያን ምን እያደረገ እንደሆነ በቅጽበት ይገነዘባል፥ ምክንያቱም ቀደም ሲል በቃል ይተላለፍ የነበረውን የዘር ሐረግ-ታሪክ ትውፊት በተሰየመ የማስተላለፊያ ሥርዓት ውስጥ ወደ ጽሑፍ ማውጣት ኢትዮጵያ የራሷን መሠረት ጽሑፍ ያደረገችው ይኸንኑ ሥራ ነው። ሦስተኛው ለቅኝ ግዛት መምጣት በፊት አፍሪካ ታሪክ አልነበራትም ተብሎ ለተነገረው የዲያስፖራ አንባቢ፥ ይኸን ይዞታ በውስጥ-ምስክርነት ለማስተባበል ቀላሉን መንገድ የሚፈልገው ነው።

መጽሐፉን አስፈላጊ የሚያደርገው የግሪዮት ድምጽ ነው። ማማዱ ኩያቴ ጥንታዊ ታሪክን ለውጭ ጆሮ የሚተርክ ጭብጥ የሌለው ባህላዊ ሰው አይደለም። ሦስት የቅኝ ግዛት መንግሥታትን ካለፈ ቀጣይ የማስተላለፊያ ሰንሰለት ውስጥ የሚሠራ የሙያ ታሪክ-ምሁር ነው። ምን እንደሚነግር እና ምን እንደሚያስቀር ይወስናል። ምዕራባውያን የተናጋ ሰነዶችን ከጽሑፍ ይልቅ የበለጠ ለመቀበል ስላልቻሉ ይተቻቸዋል። ለአንባቢው፥ በመጨረሻ አካባቢ፥ “የሞቱ ከተሞችን ስለ ያለፈው ጥያቄ ይዘህ አትዝብርብር፥ ለመናፍስት መቼም ይቅርታ የለም” ይላል። መጽሐፉ ከ13ኛ ክፍለ ዘመን የመጣ ሰው እንደሚናገር ይነበባል፥ ሆን ብሎም በዚያው መንገድ የተገነባ ነው።

ዋና ዋና ሐሳቦች

• መጽሐፉ ቃላዊ ግጥም ወደ ስድ-ቅርጽ የተቀየረ ነው፥ ልብወለድ አይደለም። ኒያን ተርጓሚውና አርታኢው ነው፤ ተራኪው ግን የጄሊባ ኮሮ ጄሊ ማማዱ ኩያቴ ነው፥ ከአባቱ ወደ አባቱ አባት የሚሄድ የማስተላለፊያ ሐረግ ይኖራል።
• ጀግናው ሱንዲያታ ኬይታ የእውነተኛ ታሪክ ሰው ነው፥ በ1235 በክሪና ጦርነት አሸንፎ የማሊ ግዛትን ይመሠርታል። ያቆመው ግዛት እስከ 15ኛው ክፍለ ዘመን ቆይቷል፥ በከፍተኛ ጊዜው አሁን የማሊ፣ ሴኔጋል፣ ጊኒ፣ ቡርኪና ፋሶ፣ ኒጀር፣ እና ጋምቢያ ሪፐብሊኮችን አብዛኛውን አካባቢ ያካተተ።
• ሥራው እንደ አንድ የጀግና-ጉዞ ቅርጽ ባለ አምስት ድርጊቶች የተዋቀረ ነው። ትንቢት፣ መወለድ እና የቀብል ሕፃንነት፣ ስደት እና ህልውና፣ ተመልሶ መምጣት እና አሸናፊነት፣ እና ግዛቱ በትልቅ ሕገ-መንግሥታዊ ስብሰባ በኩሩካን ፉጋን የተመሰረተበት።
• ግሪዮት የመጽሐፉ ሁለተኛ ጀግና ነው። ባላ ፋሴኬ፥ ሱንዲያታ የተሰየመለት ግሪዮት፥ በሱማኦሮ ካንቴ ይታፈሳል፥ በክሪና ይታደጋል። ለንጉሥ ታሪክ ምሁር፣ አማካሪ፣ እና አስተማሪ ሆኖ የሚያገለግል ሚና ከራሱ ንግሥና ጋር እኩል የሆነ ጥሪ ሆኖ ይቀርባል።
• የሶሶ ሱማኦሮ ካንቴ የአፍሪካ ቃላዊ ሥነ-ጽሑፍ ከታላላቅ ጠላቶች አንዱ ነው። ዘጠኝ ድል የተደረጉ ነገሥታት ቆዳ ላይ ዙፋን ያለው ጠንቋይ-ንጉሥ፥ ሌላ ሰው ሊነካው የማይችለውን ባላፎን የሚጫወት፥ የወንድሙን ልጅ ሚስት ለመስረቅ ድፍረት ያለው።
• መጽሐፉ የማሊ ግዛት ሕገ መንግሥትን ያስቀምጣል። በኩሩካን ፉጋን ስብሰባ፥ የሱንዲያታ ግዛት በቡድኖች፣ ካስቶች፣ እና ቶተሚክ ግንኙነቶች በይፋ ይዋቀራል፥ ለእያንዳንዱ ዘርፍ ሐረግ ባራቶች (ግሪዮቶች) በተሰየመ የታሪክ-ምሁር ሥራ። ይኸ የመሠረት ፖለቲካዊ ክስተት ሆኖ ይታያል፥ ጦርነቱ ሳይሆን።
• መጽሐፉ ቅድመ-ቅኝ ግዛት የአፍሪካን ፖለቲካዊ ታሪክ ይከለሳል። ተረት ይጠብቅ የነበረ አንባቢ የተመዘገበ የግዛት ሕገ-መንግሥት፣ የግብር ሥርዓት፣ የፍትህ ሥርዓት፣ የገበያ ከተሞች፣ የጨው እና ወርቅ የንግድ መንገዶች፣ እና በኒያኒ ዋና ከተማ ውስጥ ብዙ-ብሔራዊ ማእከል ያገኛል።
• ኒያን ግሪዮት የማይነግረውን ጉዳይ በግልጽ ያስቀምጣል። አንዳንድ ምንባቦች ግማሽ ላይ ይቋረጣሉ፥ ምክንያቱም የትውፊት ጠባቂው በመሐላ የተወሰነ ስለሆነ። የመጽሐፉ ዝምታዎች የኒያን ምርምር ድካም አይደሉም፥ የቅርጹ ክፍሎች ናቸው።

ማጠቃለያ

ጽሑፉ በእንግሊዘኛው እትም 100 ያህል ገጾች ያለው ሲሆን፥ በ21 አጭር ምዕራፎች ተከፍሏል። ትረካው የኒያን መግቢያ ስለ ዘዴው እና የግሪዮት የራሱ የመጀመሪያ ማስታወቂያ ቀድሞት ይመጣል። ከመጨረሻው ምዕራፍ “ዘላለማዊ ማሊ” በኋላ፥ የኒያን እና የፒኬት ረዥም ማስታወሻ መግቢያ አለ፥ የዘመናዊ እትሞች አንባቢ ሊዘለው የማይገባው።

የግሪዮት ማዕቀፍ እና የመጀመሪያ የማሊ ነገሥታት

ጄሊ ማማዱ ኩያቴ መጽሐፉን በማስታወቂያው ይከፍታል። የኩያቴ ሐረግ ነው፥ ለማሊ ኬይታ መሣፍንት ለክፍለ ዘመናት ያገለገሉ ባህላዊ ግሪዮቶች። ዕውቀቱ ከአባቱ ጄሊ ኬዲያን፥ እርሱም ከአባቱ የተቀበለ ነው፥ እና ያለ ለውጥ ያስተላልፋል። ትምህርት ሚስጥር መሆን አለበት ይላል፥ የኩያቴ ግሪዮቶችም የማሊ አሥራ ሁለት በሮችን ቁልፎች ይይዛሉ። ከዚያም ዘር ሐረጉን ይተርካል፡ ከቢላሊ ቡናማ፥ የነቢዩ ሙሐመድ ጓደኛ፥ ልጁ ላዋሎ ቅድስት ከተማን ለቆ ወደ ምዕራብ ከመጣ ጊዜ ጀምሮ፥ በማማዲ ካኒ የአዳኝ-ንጉሥ (የሕክምና እና የጨዋታ የቡሽ ሳይንሶችን ያስተማረ) በኩል፥ እስከ ማጋን ኮን ፋታ የሱንዲያታ አባት ድረስ።

የጎሽ ሴት እና የአንበሳ ልጅ

አንድ የአዳኝ-ጠንቋይ ወደ ማጋን ኮን ፋታ የንያኒባ ቤተ-መንግሥት ይመጣል፥ ሁለት ተጓዦች እና አንዲት አስቀያሚ የጥርቃ ሴት እንደሚመጡ እና ንጉሡም እሷን ማግባት እንዳለበት ይተነብያል። ከእሷ የተወለደ የዓለም ሰባተኛ እና የመጨረሻ ድል አድራጊ ይሆናል፥ ከታላቁ እስክንድር ይበልጣል። ሁለቱ ተጓዦች ይመጣሉ፡ የአዳኝ ወንድሞች ኦላኒ እና ኦላምባ ትራኦሬ፥ የዶ ሀገር አስደናቂውን ጎሽ እንደገደሉ የሚገልጹ፥ ጎሹ የቤተሰቧ ግፍ የተበቀለ ወደ እንስሳ የተለወጠ ልዕልት እንደነበረች የሚገልጹ። የጎሹ የመጨረሻ ምኞት የነበረችው የጥርቃ ሴት ጥላዋ ሶጎሎን ኬጁ ለተገቢው ንጉሥ መታጨት ነበር። ማጋን ኮን ፋታ ሶጎሎንን ያገባል። ረዥም እና አስቸጋሪ ለሊት ከጥንቆላ ጋር ካለፈ በኋላ፥ ትፀንሳለች። ሕፃኑ ድንገተኛ አውሎ ነፋስ በደረቅ መሬት ሲሰበር ይወለዳል፥ ስሙም ማጋን ማሪ ጃታ ይባላል። ግሪዮት እንደ ማንዲንጎ ልምድ በእናቱ ስም ይጠራዋል፡ ሶጎሎን ጃታ፥ ተጠቅላልሎ ሱንዲያታ ይሆናል። የመጀመሪያው ሚስት ሳሱማ ቤሬቴ፥ የመጀመሪያ ልጇ ዳንካራን ቱማን እናት፥ የልጇ ውርስ ስጋት ላይ መውደቁን ስታይ ሴራዋን ትጀምራለች።

ኢትዮጵያዊው አንባቢ በዚህ መግቢያ ሁለት የሚታወቁ ምስሎችን ያገኛል። የትንቢት-እና-ጋብቻ መዋቅር ክብረ ነገሥት ለሰሎሞን እና ለማከዳ የተጠቀመው ቅርጽ ነው። የስርወ-መንግሥቱ ከነቢዩ ሙሐመድ የተባበረ የመነጨ ቢላሊ ቡናማ ሐረግ የሰለሞናዊ ሥርወ-መንግሥት ራሷን በሰሎሞን በኩል በምኒሊክ ቀዳማዊ ለማንፀባረቅ ጥቅም ላይ የዋለበት ቅርጽ ጋር ይመሳሰላል። ቅድመ-ቅኝ ግዛት የአፍሪካ ግዛቶች በተደጋጋሚ ራሳቸውን በዘር ሐረጎች ወደ አብርሃማዊ ሃይማኖት መሥራቾች በማስቀመጥ ሕጋዊነታቸውን ያረጋግጡ ነበር። ቅርጹ ተመሳሳይ ነው፥ የተወሰነው ሐረግ በክልል ይለያያል።

የቀብል ልዑል እና መነቃቃቱ

ለሰባት ዓመት ሱንዲያታ መራመድ አይችልም። መሬት ላይ ይዳክራል፥ ከማብሰያ ቱሮ ምግብ ይወስዳል፥ ሳሱማ ቤሬቴ እና ቤተ-መንግሥቱ ይዘባበቱበታል። ግሪዮት ይኸን ሕፃን በጥንቃቄ ይመዘግባል፡ ጸጥ ያለ፣ ተመልካች፣ ከእኩዮቹ የሚረዝም እና የሚከብድ፥ ዙሪያውን ያሉ ሰዎችን የሚያስደነግጥ ብልህነት ያለው። አባቱ ናሬ ማጋን ይሞታል፥ የአዳኝ-ጠንቋዩ ትንቢት ስለዚህ ልጅ ወይም ስለ ሌላ ገና ያልተወለደ ልጅ መሆኑን ሳይረዳ። ውርሱ በነባር ለሳሱማ ቤሬቴ ልጅ ለዳንካራን ቱማን ይተላለፋል። ዘባበት ይጨምራል። ሶጎሎን ከሦስት ልጆቿ ጋር ወደ ቤተ-መንግሥቱ ጠርዝ ትሄዳለች፥ የቅንቅን ጠባቧን ይኖራል፥ የራሷ ሴት ጭቆናዎችን ትታገሳለች።

መለወጫው ሳሱማ ሶጎሎንን ከራሷ የአትክልት ቦታ ጥቂት የባኦባብ ቅጠሎች እንኳ ስታሳጣት ይመጣል፥ ሶጎሎንን በማዋረድ “ለልጅሽ ቅጠል እንኳ ሊቆርጥ የማይችል ምን ዓይነት እናት ነሽ?” ብላ ስታናግራት። ሶጎሎን፥ በሱንዲያታ ፊት፥ ታለቅሳለች። ሱንዲያታ፥ እናቱ ስታዋርድ እያየ፥ ከባለ-ብረቶቹ የብረት ዘንግ ይጠይቃል። የመጀመሪያው ዘንግ በእጁ ስር ይሰበራል፥ የመሥሪያ ቤቱ ትልቅ የብረት ዘንግ ይጠይቃል። መሬት ላይ ይዘረግዋል፥ ራሱን ይነሣ። ብረቱ በእጁ ስር ይታጠፍና ቆይተው የኬይታ ሐረግ እንደ ቅርስ ይይዙታል። ለመጀመሪያ ጊዜ ይራመዳል፥ እናቱ የባኦባብ ቅጠል ከየት እንደምትፈልግ ይጠይቃትና ባኦባብ ዛፍን ሙሉ ይነቅላል፥ በትከሻው ይዞ ወደ ቤተ-መንግሥቱ ይመለሳል፥ በእናቱ ቤት ፊት ይተክለዋል። ከዚያ ቀን ጀምሮ፥ ግሪዮት እንደሚለው፥ ዘባበቱ ይቋረጣል። ቤተ-መንግሥቱ በመሐከላቸው ምን እንዳሳደጉ በጊዜው አይገነዘቡም።

የስደት ዓመታት

ሳሱማ ቤሬቴ፥ አሁን በእውነት የፈራች፥ የማሊን ዘጠኝ ታላላቅ ጠንቋዮች በሶጎሎን ልጅ ላይ ትልካለች። ይከሽፋሉ። የሱንዲያታን መወገድ በሌላ መንገድ ታደራጃለች፡ የቤተ-መንግሥት ግፍ እና ስሙን ዝግ ብላ ማበላሸት። ቤተሰቧን ለማዳን፥ ሶጎሎን ሦስት ልጆቿን፥ ሴት ልጆቹን ኮሎንካን እና ጃማሮን፥ እና ታናሽ ግማሽ-ወንድሙን ማንዲንግ ቦሪን፥ ይዞ ወደ ስደት ይሄዳል። ስደተኞቹ ለዓመታት ይዞራሉ። በበርካታ ቤተ-መንግሥቶች ለአጭር ጊዜ ይጠለላሉ፥ ሱንዲያታ በ12 ዓመቱ የብረት-በር ተራራማ ከተማ ታቦን ወጣት ልዑል ፍራን ካማራን ጓደኛ ያደርጋል። የሞተውን ዋጋዱ (የቀደመው ጋና ግዛት) ያልፋሉ፥ በመጨረሻም በማንሣ ሙሣ ቱንካራ የሚገዛው ከኒጀር ምሥራቅ የሚገኝ ሀብታም ግዛት ሜማ ይሰፍራሉ። የሜማ ንጉሥ ልጅ የለውም። ሱንዲያታን እንደ የራሱ ይያዘዋል። ሱንዲያታ በሜማ ጠንካራ ወጣት ይሆናል፥ የንጉሡ ምክትል ይሆናል፥ የሜማ ሰራዊትን በበረሃ ቀዳፊዎች ላይ በዘመቻ ይመራል፥ አረብኛ፣ ቁርዓን፣ እና የታላቁ እስክንድር እና የመጀመሪያ ኸሊፋዎች ታሪክ ይማራል። ግሪዮት እነዚህን ምዕራፎች የሱንዲያታን ለውጥ ለማሳየት ይጠቀምባቸዋል፡ ከስስታም የቀብል ሕፃን ወደ አዳኝ፣ አዛዥ፣ የንጉሥ መንፈስ እና የጠበቀ ሰው ትዕግሥት ያለው ሁለ-ብሔራዊ ፖለቲካዊ ሰው።

ሱማኦሮ ካንቴ እና የጠፋው ወራሽ ፍለጋ

ሱንዲያታ በስደት ሲያድግ፥ የሶሶ ንጉሥ ሱማኦሮ ካንቴ በማንዲንጎ መሬት ላይ ቁጥጥሩን ያጠናክራል። ጠንቋይ-ንጉሥ ነው፥ ዙፋኑ በዘጠኝ ድል የተደረጉ ነገሥታት ቆዳ ላይ የቆመ ነው፥ ክፍሉ ሌላ ሰው ሊነካው የማይችለውን ቅዱስ ባላፎን ይይዛል፥ ሰውነቱ በፈጢሾች ስለተጠቀለለ ተራ መሣሪያዎች ሊጎዱት አይችሉም። የወንድሙ ልጅ የብረት-ሠራተኛ ፋኮሊ ኮሮማ ሚስት ኬሊያ በሱማኦሮ የተወሰደች ስለ ምግቧ ቅናት ሲሆን፥ ፋኮሊ አጎቱን ይተወዋል፥ ዓመፀኞቹን ይቀላቀላል። ሱማኦሮ የሱንዲያታን የመነጨ ከተማ ኒያኒን አጥፍቶ ወደ አመድ ይቀንሰዋል። ዳንካራን ቱማን ወደ ደቡብ ይሸሻል፥ ኪሲዱጉን ይመሠርታል። ማሊ መሪ ሳትኖራት፥ አባቶቹ ጠንቋዮችን ይጠይቃሉ፥ የጠፋው ወራሽ “ሁለት ስም ያለው ሰው” ብለው መልስ ይሰጣሉ። ፍለጋ ቡድን ይዋቀራል። የጠንቋዮችን ምልክት ተከትለው ወደ ምሥራቅ ይሄዳሉ፥ ራሳቸውን እንደ ነጋዴ አስመስለው የማሊ ቅመማ-ቅመም ባኦባብ ቅጠል እና ኜኜን ይሸጣሉ፥ የሜማ ገበያ ሲደርሱም የሱንዲያታ እህት ኮሎንካን ከልጅነት የአትክልት ቦታ የተወሰዱትን ሸቀጦች ታውቃቸዋለች።

የባኦባብ-ቅጠል የገበያ ትዕይንት የምዕራብ አፍሪካ ሥነ-ጽሑፍ ከታወቁ ምንባቦች አንዱ ሲሆን፥ ቀጥተኛ የኢትዮጵያ ተመሳሳይ የለውም፥ የኢትዮጵያ እቁብ ወይም እድር በተወሳሰበ የተደበቀ ማኅበራዊ መረብ ሲሠራ የሚያውቅ አንባቢ ግን ከስር ያለውን ማኅበራዊ ቴክኖሎጂ ይገነዘባል። ገበያው የመገናኛ ቦታ ነው፥ ምክንያቱም ገበያ እያንዳንዱ ዘዋዊ ባህል የራሱን መለያ ምልክት የሚተውበት ቦታ ስለሆነ። ቤት የሚናፍቅ ስደተኛ ራሷን በልጅነት ቅመማ-ቅመም ውስጥ ታያለች። የቶሮንቶ ወይም የዱባይ ሱቅ ውስጥ እንጀራ እና በርበሬ የሚያገኝ የአተኑ የዲያስፖራ አንባቢ ጊዜውን በትክክል ያውቀዋል።

ተመለስ እና የክሪና ጦርነት

ሶጎሎን በሜማ ትሞታለች። ሱንዲያታ የቀብር ቦታዋን በተሰበሩ ሸክላዎች እና በወፍ ላባ ይከፍላል፥ ይኸ ሜማ እምቢ ካለ ወደ ፍርስራሽ እንደሚቀንሰው የተደበቀ ማስፈራሪያ ነው፥ የንጉሡ የቀድሞ የአረብ አማካሪ ምልክቶቹን ይተረጉማል፥ ቦታውን ይሰጣል። ሱንዲያታ ከሜማ ሰራዊት ግማሽ ይዞ ይወጣል፥ የዋጋዱ ፈረሰኞች ግማሽ ይሰበስባል፥ በደቡብ መንገድ ላይ አጋሮችን ይጠራራ፡ ፍራን ካማራ በታቦን፥ የፋኮሊ ኮሮማ ብረት-ሠራተኞች፥ የዋጋዱ ፈረሰኞች። መጀመሪያ በታቦን በሶሶ ባላ ይአሸንፋል፥ ቀጥሎም በኔጌቦሪያ ሱማኦሮን ይከራከራል። ወሳኙ ጦርነት በ1235 በክሪና ይካሄዳል። የሱንዲያታ ግሪዮት ባላ ፋሴኬ፥ ከሱማኦሮ ቤተ-መንግሥት ከተጥለቀለቀ የሱንዲያታ ግማሽ-እህት ናና ትሪባን ጋር የተመለሰ፥ የሱማኦሮን ሚስጥራዊ ድክመት ተምሯል። የነጭ ዶሮ ጥፍር ጫፍ ያለው ቀስት የጠንቋዩ-ንጉሥ ፈጢሾችን ይሰረዛል። ሱንዲያታ ቀስቱን ይሰጣል፥ ሱማኦሮ ይቆሰላል፥ ወደ ኩሊኮሮ ዋሻዎች ይሸሻል፥ እዚያም ከትውፊቱ ይጠፋል። ሱንዲያታ ሶሶን ይይዛል፥ ወደ መሬት ይቀንሰዋል። ግሪዮት፥ በታዋቂ ምንባብ፥ ሶሶ ዳግመኛ እንደማይገነባ፥ ቦታውም ከትዝታ እንደሚጠፋ ይተነብያል።

ግዛቱ እና ኩሩካን ፉጋን

ከጦርነቱ በኋላ ሱንዲያታ የፍትህ መሬት የሆነው ኩሩካን ፉጋን ላይ ታላቅ ስብሰባ ይጠራል፥ ከካንጋባ አጠገብ። አሥራ ሁለት ዙፋኖች ይዘረጋሉ። የማሊ ኮንፌዴሬሽን እያንዳንዱ ቡድን፣ ግዛት፣ እና ሐረግ ደረጃውን፣ የካስት ግዴታዎቹን፣ ታቡዎቹን፣ የ”ሣናኩ” (የቀልድ-ወንድማማችነት) ግንኙነቱን፣ እና የተወረሰ ግሪዮትን ይቀበላል። ኬይታ ነገሥታት ናቸው፥ ትራኦሬ ተዋጊዎችና የነገሥታት “ቀልድ-ወንድሞች” ከኮንዴ ጋር፥ ኩያቴ ለኬይታ ግሪዮት፥ ብረት-ሠራተኞች፣ የቆዳ-ሠራተኞች፣ ሸማኔዎች፣ እና አደነቃዎች ሥፍራዎቻቸውን ይቀበላሉ። የእያንዳንዱ የማንዲንጎ ቡድን ግንኙነቶች ከእያንዳንዱ ሌላ ጋር በተሰበሰቡ ግሪዮቶች በአንድ ድግሞሽ ይያዛሉ። ሱንዲያታ የማንሣ ማዕረግ፥ የማሊ ጌታ፥ ይሰጠዋል። ከስብሰባው የወጣው ሕገ-መንግሥት በቃላዊ ትውፊት ይጠበቃል፥ በማንዲንጎ ታላላቅ ስብሰባዎች እስከ 20ኛው ክፍለ ዘመን ድረስ ይነበባል፥ ኒያን ከመምህራኖቹ የተወሰነ ክፍል የሰማው። ሱንዲያታ ወደ ኒያኒ ይመለሳል፥ የተበላሸችውን የመነጨ ከተማ ይገነባል፥ ግሪዮት ዓለም ካልታየ ጀምሮ የግዛት ዋና ከተማ ያደርጋታል። የመዝጊያው ምዕራፍ “ዘላለማዊ ማሊ” ከተሞችን እና ግዛቶችን ይዘረዝራል፥ ተራሮችን እና ወንዞችን ይሰይማል፥ ሱንዲያታን የተከተሉ ነገሥታት ስም ይጠራል፥ ማንሣ ሙሣን እንደ የኋላ ክብር ይጠቅሳል፥ የመካ ጉዞው የማሊን ስም ወደ ሰፊው እስላማዊ ዓለም እንዳወጣ ይገልጻል፥ እና አንባቢ ግሪዮት እምቢ ያላቸውን ሚስጥሮች ለመቆፈር አይሞክርም ይላል። ሱንዲያታ በባላንዱጉ ከኒያኒ አጠገብ ይቀበራል። ተተኪዎቹ ግዛቱን ለሁለት ክፍለ ዘመናት ይዘዋል። የአውሮፓ ነጋዴዎች በ15ኛው ክፍለ ዘመን የምዕራብ አፍሪካን የባሕር ዳርቻ ሲደርሱ፥ ያቆመው ግዛት ዛሬ ብዙ የአውሮፓ ሀገራት ካላቸው ዕድሜ የበለጠ ነበር።

በኩሩካን ፉጋን ሕገ-መንግሥታዊ ስብሰባ ኢትዮጵያዊው አንባቢ የበለጠ የሚገረመው ቅጽበት ነው። የምዕራብ አፍሪካ ግዛት በ13ኛው ክፍለ ዘመን ሕገ-መንግሥታዊ ስብሰባ ይይዛል፥ ቡድኖቹን ይሰይማል፥ የካስት ግንኙነቶቹን ይኮድ ያደርጋል፥ ለእያንዳንዱ ሐረግ የተወረሰ ታሪክ-ምሁር ይመድባል። ሕገ-መንግሥታዊ ፖለቲካ በ1648 በዌስትፋሊያ ጀመረ ብሎ የተማረ አንባቢ ይኸን ሥራ የተደረገበት የአፍሪካ ምሳሌ አራት ክፍለ ዘመናት ቀደም ብሎ ይታያል። ክብረ ነገሥት ለኢትዮጵያ ተመሳሳይ ሥራ ይሠራል፥ ሰለሞናዊ ሥርወ-መንግሥት ሕጋዊ የሚያደርግ የመሠረት-ተረት ዘር ሐረግ በጽሑፍ ያስቀምጣል። ሁለቱም ጽሑፎች፥ በቃላዊ እና ከዚያ በተጻፉ ቅርጻቸው ብቻ ሲኖሩ፥ ቅድመ-ቅኝ ግዛት የአፍሪካ ግዛቶች በሐሳብ እና በተተውስ ሕግ የተመሩ መሆናቸውን ይከራከራሉ።

ስለ ደራሲው

ጂብሪል ታምሲር ኒያን የጊኒ ታሪክ ምሁር፣ ጸሐፊ ተውኔት፣ እና የትውፊት ጠባቂ ሲሆን፥ በ1932 በኮናክሪ ተወልዷል። በቦርዶ ታሪክን አጥንቷል፥ በኮናክሪ ዩኒቨርሲቲ አስተምሯል፥ የመላ ሕይወቱ ሥራ በጊኒ እና ሴኔጋል መካከል የማንዲንጎ ሥልጣኔ ምሁር ሆኖ አሳልፏል። የዩኔስኮ የአፍሪካ አጠቃላይ ታሪክ አራተኛ ጥራዝ አፍሪካ ከ12ኛው እስከ 16ኛው ክፍለ ዘመን አርታኢ ሆኖ አገልግሏል፥ ይኸውም መደበኛ የማመሣከሪያ ሥራ ሆኖ ይቀጥላል። ከደርዘን በላይ የታሪክ፣ የተውኔት፣ እና የቃላዊ-ትውፊት ትርጉም መጻሕፍት አሳትሟል። በመጋቢት 2021 በዳካር በ89 ዓመቱ ሞቷል፥ በዚያ ጊዜ ለበርካታ የአፍሪካ ተማሪዎች ትውልዶች በመንደር ግሪዮት እና በዩኒቨርሲቲ ቤተ-መጻሕፍት መካከል ድልድይ ሆኖ ነበር። የእንግሊዘኛ ተርጓሚ ጂ.ዲ. ፒኬት የብሪታኒያ የአፍሪካ ምሁር ሲሆን፥ የ1965 የኒያን ፈረንሳይኛ ጽሑፍ ለሎንግማን የአፍሪካ ጸሐፍት ስብስብ ያደረገው ትርጉም ግጥሙን ለእንግሊዘኛ-ተናጋሪ አንባቢዎች አስተዋወቀ፥ እትሙም አሁንም ይታተማል፥ በቅርቡ የ2023 የአፖሎ አፍሪካ ዳግማዊ-ህትመት። የትውፊቱ ቀደምት አስተላላፊ የጊኒ ሲጊሪ የጄሊባ ኮሮ መንደር ጄሊ ማማዱ ኩያቴ የማንዲንጎ ታሪካዊ ቅርስ ጌታ ሲሆን፥ ትምህርቶቹ የሱንዲያታ ትውፊት ሁሉ ድኅረ-ቅኝ ግዛት ማግኛን ቀርጸዋል። ኒያን በመግቢያው መጽሐፉን ለእሱ ይሰጣል። ይኸ ለአተኑ የአማርኛ አንባቢ የልዩ ጠቀሜታ ያለው ነው፡ ኒያን ያሳየው ቅርጽ፥ ቃላዊ የመሠረት ትውፊትን ወደ ጽሑፍ ማውጣት፥ የክብረ ነገሥት ቅርጽ ራሱ ነው። የተወሰነው ይዘት ይለያያል፥ ሥራው ግን አንድ ነው።

ሱንዲያታ ለምዕራብ አፍሪካ ምን እንደሆነ ሁሉ፥ የክብረ ነገሥት ሰለሞን-ማከዳ ትውፊት ለኢትዮጵያ ነው። ሁለቱም ጽሑፎች በሁለቱም ምድሮች በሕያው ቃላዊ-ጽሑፋዊ ግንኙነት ላይ ይኖራሉ። የአተኑ ተልዕኮ ሁለቱን ትውፊቶች በአንድ ካታሎግ ውስጥ ማስቀመጥ ነው፥ የአፍሪካ ዘመናዊ አንባቢ ሁለቱም በራሱ መሬት ላይ ያሉ የራሱ ቅርሶች መሆናቸውን እንዲረዳ። ምክንያቱም በመጨረሻ ይኸ ሁሉ የግሪዮት ቃል ነው፡ “ዓለም አሮጌ ናት፥ የወደፊቱ ግን ከያለፈው ይነሣል።” ይኸ ቃል ለማንዲንጎ እና ለኢትዮጵያ እኩል እውነት ነው።