ምክረ ሐሳብ
የፊሊፕ ማርስደን ባዶ እግሩ ንጉሥ የዳግማዊ ቴዎድሮስ ታሪክ ነው። የተበጣጠሰችውን ኢትዮጵያ መልሶ ወደ አንድ አካል የሰበሰበ፣ ከዚያም ራሱን በዘመናዊው ዓለም ላይ የሰበረ ንጉሥ። ካሳ ኃይሉ ተብሎ በ1820 አካባቢ ከንጉሣዊው ቤተ መንግሥት ርቆ ተወልዶ፣ ከሽፍታነት ወደ ንጉሠ ነገሥትነት ወጣ፣ ዜና መዋዕል ዘመነ መሳፍንት የሚሉትን ረዥም የመሳፍንት ዘመን ጨረሰ፣ ጥንታዊቷን ሀገር ወደ የክርስቲያን አውሮፓ ቴክኖሎጂ ለመጎተት ሞከረ። ሕልሙ ግን መረረ። ለንግሥት ቪክቶሪያ የጻፋቸው ደብዳቤዎች መልስ አጡ፤ የብሪታኒያ ቆንስልና በርካታ የአውሮፓ ሚስዮናውያን በሰንሰለት ታሰሩ፤ ብሪታኒያም በቪክቶሪያ ዘመን ከነበሩት እጅግ ውስብስብና ውድ ከሆኑት ወታደራዊ ዘመቻዎች በአንዱ መለሰች። ታሪኩ በ1868 ሚያዝያ በመቅደላ ጠፍጣፋ ተራራ ላይ ተዘጋ። ማርስደን ዘገባውን የገነባው እዚያ ከነበሩ ሰዎች ምስክርነት ነው፦ ከእስረኞቹ ማስታወሻ፣ ከሚስዮናውያኑ ማስታወሻ ደብተር፣ ከዘነበና ከወልደ ማርያም የአማርኛ ዜና መዋዕል፣ እና ከቴዎድሮስ ራሱ ደብዳቤዎች።
መጽሐፉ ለሦስት ዓይነት አንባቢ ነው። ቴዎድሮስን በመማሪያ መጽሐፍ ውስጥ እንደ አንድ የኩራት መስመር የሚያገኝ፣ ጦር የያዘውን ሥዕል ጀርባ ያለውን ሰው ለማወቅ የሚፈልግ የ ESSLCE የታሪክ ተማሪ። ንጉሡን በዋናነት በአዲስ አበባ መንገድ መሐል ባለው የሰባስቶፖል ቅጂ የሚያውቅ መምህር ወይም ተራ አንባቢ። ለቴዎድሮስ ያለው ስሜት ጠንካራ፣ የተወረሰ፣ ግን ብዙም ያልተመረመረ ዲያስፖራ ኢትዮጵያዊ።
መጽሐፉን ለማንበብ የሚያበቃው ማርስደን ሁለቱን ቀላል ፍርዶች ስለሚነቅፍ ነው። ሀገሩን እስከ እንባ ድረስ ይወድ የነበረውን የመማሪያ መጽሐፍ ጀግና አያቀርብም። አላን ሙርሄድ “ጥቁር የኢቫን ዘ ቴሪብል ዳግም ልደት” ብሎ የጠራውን፣ የቪክቶሪያ ዘመን የእብድ ጨቋኝ ምስልም ይተዋል። ሁለቱንም ግማሾች በአንድ ጊዜ ይይዛል፦ እውነተኛ ራእይ ያለው አሻሻይ፣ እና ጭካኔው ከዓመት ዓመት እየጠለቀ የሄደ ገዢ፤ ፍርዱንም ለአንባቢው ይተዋል። ውጤቱ የአንድ ሰውና የአንድ ወቅት ምስል ነው፤ ረዥም ጊዜ ተነጥላ የኖረች ሀገር ከገፊውና ከኢንዱስትሪያዊቷ አውሮፓ ጋር ያደረገችው ብሩህ፣ ግን በፍጥነት የጠቆረ ግንኙነት።
ዋና ቁምነገሮች
- ቴዎድሮስ ዘመነ መሳፍንትን ጨረሰ። ከእርሱ በፊት ለአንድ መቶ ዓመት ያህል እውነተኛው ሥልጣን በክልል መሳፍንት እጅ ሲሆን፣ ንጉሠ ነገሥታት በጎንደር በስም ብቻ ይነግሡ ነበር። ካሳ ኃይሉ ይህን ሥርዓት በጦርነት ሰብሮ በ1855 ነገሠ።
- ከሥርወ መንግሥቱ ውጭ ነው የወጣው። አባቱ ደጃዝማች ኃይሉ ወልደ ጊዮርጊስ ነበሩ፤ ጠላቶቹ እናቱ አጥቴገብ በጎንደር ጎዳና ኮሶ ትሸጥ ነበር ብለው ይሳለቁበት ነበር። የቤተ ክርስቲያን ትምህርት ቀስሞ፣ በምዕራቡ ቆላማ አካባቢ ሽፍታ ሆነ፣ በተከታታይ ድሎችም ሰዎችን ሰበሰበ።
- ስሙ ትንቢት ነበር። ቅዱሱ ጽሑፍ ፍካሬ ኢየሱስ የኢትዮጵያን ክብር የሚመልስ ቴዎድሮስ የተባለ ንጉሥ እንደሚነሣ ተንብዮ ነበር። ካሳ በነገሠ ጊዜ ይህን ስም ወስዶ ወደዚያ መሲሐዊ ሚና አወቆ ገባ።
- ራሱን ከንጉሥ ዳዊት ጋር ይለካ ነበር። ዳዊቱን (መዝሙረ ዳዊትን) ገና በልጅነቱ ቀስሞ ሁልጊዜ ይይዘው ነበር፤ ምስክሮችም ሕይወቱን በ”ክቡር ቅድመ አያቱ” በዳዊት፣ እረኛው ንጉሥ ሆነ በሚለው ላይ ቀርጾ እንደነበር ይናገራሉ።
- ማሻሻያዎቹ ከኃይሉ ቀድመው ሮጡ። ከመዝረፍ ይልቅ እህል የሚገዛ የተከፈለ ሠራዊት፣ የባሪያ ንግድ ማስቆም፣ እና በቤተ ክርስቲያን ሰፊ መሬት ላይ ግብር መጣል ፈለገ። ካህናቱ ተቃወሙት፣ በቤተ ክርስቲያን መሬት ጥያቄ ላይም ወደ ኋላ አለ።
- በአውሮፓ ቴክኖሎጂ ተይዞ ነበር። የፕሮቴስታንት ሚስዮናውያንን በጋፋት መድፍ ቤት አሠራቸው፣ አብረውም ሰባስቶፖል ብሎ የጠራውን ሰባት ቶን የሚመዝን መድፍ ቀረጹ።
- ዲፕሎማሲያዊ ንቀት እሳቱን አቀጣጠለ። ለብሪታኒያ ያቀረበው ጥያቄ ለዓመታት እውነተኛ መልስ አላገኘም፤ ኅብረት በጠየቀበት ቦታ አንድ ጠመንጃ ብቻ ደረሰ። ተናቀ ብሎ ስለተሰማው የብሪታኒያን ቆንስልና በርካታ አውሮፓውያንን በመቅደላ አሰረ።
- ከመማረክ ሞትን መረጠ። የሌተና ጄኔራል ሰር ሮበርት ናፒየር ሠራዊት በ1868 ከፋሲካ በኋላ መቅደላን ሲወር፣ ቴዎድሮስ የራሱን ሽጉጥ አፉ ውስጥ አስገባ። ይህ ድርጊት አፈ ታሪኩን አተመ። ብሪታኒያ የተራራውን ሀብት ዘርፋ ታናሽ ልጁን አለማየሁን ወደ እንግሊዝ ወሰደች።
ጥልቅ ማጠቃለያ
ማርስደን ታሪኩን በቅደም ተከተልና በምስክሮች በኩል ይተርካል፣ በኢትዮጵያው ሰፈርና በውስጡ በተሳቡት አውሮፓውያን መካከል እየተቀያየረ። መጽሐፉን በሙሉ በራሱ የእግር ጉዞ ይከብበዋል፣ ቴዎድሮስ በመጨረሻ ወራቱ የሠራውን መንገድ እየተከታተለ፣ መልክዓ ምድሩ ራሱ የታሪኩ ገጸ ባሕርይ እንዲሆን አደረገ።
ከቋራ የመጣ ልጅ
ካሳ ኃይሉ በ1820 አካባቢ በቆላማው ቋራ አካባቢ በመንደርተኝነት ተወለደ። አባቱ ደጃዝማች ኃይሉ ወልደ ጊዮርጊስ ካሳ ገና ሕፃን ሳለ ሞቱ። ስለ እናቱ አጥቴገብ ያለው እውነት ዕድሜ ልኩን ያስጨንቀው ነበር፦ ጠላቶቹ በጎንደር ጥግ ላይ ኮሶ የምትሸጥ የሰፈር ሴት ነበረች ይሉ ነበር፣ ሌሎች ደግሞ እጅግ ውብ መኳንንት ይሏት ነበር። እንዴትም ቢሆን፣ የቤተ ክርስቲያን ትምህርት ለበርካታ ዓመታት ያስተማረችው እርሷ ነበረች፣ ከዚያም ኋላ ወደ ሀገሩ ከመጡት የአውሮፓ ሚስዮናውያን ብዙዎቹን በመጥቀስ ሊበልጥ ይችል ነበር። በአንድ ገዳም ሲማር ሳለ አንድ የጦር አበጋዝ ገዳሙን አጥቅቶ ደቀ መዛሙርቱን ፈጀ። ካሳ አምልጦ የሀገሪቱን ሩቅ ኮረብቶች ይከብቡ የነበሩትን ወንበዴዎች ተቀላቀለ። በዋሻዎች ኖረ፣ ነጋዴ ተጓዦችን ዘረፈ፣ ምርኮውንም በሚበዛው ቡድኑ መካከል አከፋፈለ። ገና በልጅነቱ ዳዊቱን፣ የዳዊትን መዝሙር፣ በተለየ ፍጥነት ቀስሞ ነበር፣ ኋላ ያገኙትም ሁልጊዜ ቅጂ ይዞ እንደሚዞርና ሕይወቱን በ”ክቡር ቅድመ አያቱ”፣ እረኛው የእስራኤል ንጉሥ በሆነው ላይ እንደቀረጸ አስተዋሉ። የልጅነቱ የተረጋገጡ ፍሬ ነገሮችም ወደዚያ ጥንታዊ ስልት ይወድቁ ነበር፦ የመንደር ልደት፣ የወንበዴነት ዓመታት፣ በዕድል ምልክት ወደ ተደረገ መሪ የተሰበሰቡ ተከታዮች። ድርቅና ራብ መጥቶ በጎንደር ያሉ ገዢዎች ምንም ማድረግ ሲሳናቸው፣ ከበረሃ ወጥቶ የተዘረፈ እህል ይዞ መጥቶ ሕዝቡ መሣሪያ እንዲገዛ ገንዘብ የሰጠ፣ ራሱም ዱር እየጨፈጨፈ እህል እንዲዘራ ያደረገ ካሳ ነበር። የመነሣቱ ስልት ተወሰነ፦ ያለማቋረጥ የሚሳካለት የጦር ድሉ የእግዚአብሔር ዕቅድ አካል መስሎ መታየት ጀመረ።
የቋራ-እስከ-ዙፋን ጉዞ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ “ከጭቃ ወደ ሥልጣን” ታሪክ ነው፣ ካታሎጉ ከያዘው ከማንኛውም ዘመናዊ “ራስን የሠራ” ትረካ ይቀድማል። ለትንሽ ንግድ ባለቤትና ለ ESSLCE ተማሪ የሚሆነው ቁምነገር፣ በብሉይ ኢትዮጵያ ሕጋዊነት የሚወረስ ብቻ አልነበረም የሚል ነው፤ የተቋቋመው ሥርዓት ሲወድቅ በብቃትና በድፍረት ሊገኝ ይችል ነበር። ካሳ ገዢዎቹ ያላስተዋሉትን ችግር በመፍታት ታማኝነትን አተረፈ።
ዘውዱና ትንቢቱ
የካሳ ጦርነቶች በዘመኑ ታላላቅ ስሞች መካከል አሳለፉት። እቴጌ መነንንና ልጃቸውን ራስ አሊን፣ የራሱን አማች፣ በ1853 ሰኔ 29 በአይሻል ኃይላቸውን ጨርሶ አሸነፋቸው። ቸርነቱና ጭካኔው ከጅምሩ ጎን ለጎን ይታዩ ነበር። የተማረከውን ዓማፂ ቢሩ ጎሹን፣ በቦታው ቢሆን ካሳን እንደሚገድል ቢያምንም፣ ማረው፤ ሆኖም አንድ የተማረከ አዝማሪ በእርሱ ላይ ይዘምር የነበረውን የስላቅ ዘፈን እንዲደግም ሲደረግ፣ ካሳ ሰውየውን አስገርፎ ገደለው። ከፍተኛውን ቄስ አቡነ ሰላማን ማረከ፣ ከዚያም በ1855 መጀመሪያ የሰሜኑን ደጃዝማች ውቤን በሰሜን ተራሮች ሰበረ፣ ደክሞ የነበረውን ሠራዊቱንም በቃላት ጨዋታ አነቃቃ፦ “ስሜን እሰጣችኋለሁ” ብሎ ቃል ገባ፣ “ሰሜን” በአማርኛ “ስሜ” ማለትም የተፎካካሪውን ግዛት ስም ማለትም ነው። ከሁለት ቀን በኋላ፣ በአቡነ ሰላማና በእጨጌ፣ በዋናው መነኩሴ ፊት፣ ካሳ ነገሠ። መጀመሪያ ላይ የሰለሞናዊውን ማዕረግ አልጠየቀም፤ ከዚያ የበለጠ ነው ብሎ ያሰበውን አደረገ። ቅዱሱ ፍካሬ ኢየሱስ ቴዎድሮስ የተባለ ገዢ ተነሥቶ የኢትዮጵያን ጠላቶች አባሮ ክብሯን እንደሚመልስ ለረዥም ጊዜ ተንብዮ ነበር። በ1830ዎቹ “ቴዎድሮስ መጣ” የሚለው ሹክሹክታ ቀድሞም በደጋው ተሰራጭቶ ነበር፣ ይህን ማዕረግ የጠየቀ ቀዳሚ ሰውም በድፍረቱ የተቆረጠ ራሱ በጎንደር አደባባይ ተሰቅሎ ነበር። ካሳ ይህን ስም ወስዶ አጸናው። በድሎቹ የኢትዮጵያን ግዛት ከሺህ ዓመት ወዲህ ከነበረችው በላይ አሰፋ፣ የመሳፍንቱም ዘመን አበቃ።
ይህ ቦታ በቀጥታ ወደ አተኑ የ ESSLCE የታሪክ ሥራ የሚያገናኝ ነው። ዘመነ መሳፍንትና የ1855 ንግሥና የ9ኛና የ11ኛ ክፍል ሥርዓተ ትምህርት ዋና ነጥቦች ናቸው፣ ብዙ ጊዜም እንደ ቀኖች ብቻ ይታወሳሉ። ማርስደን ለተማሪው “ለምን” የሚለውን ይሰጣል፦ ትንቢቱ፣ መሲሐዊው ስም፣ የማዋሐድ ሆን ተብሎ የተወሰነ ምርጫ። ቴዎድሮስ እዚህ ላይ በመካከለኛው ዘመን መከፋፈልና በዘመናዊቷ የኢትዮጵያ መንግሥት መካከል እንደ ማጠፊያ ሆኖ መታየት አለበት፣ ዓድዋንና ሃያኛውን ክፍለ ዘመን የሚያስነብበው ምዕራፍ ነው።
ገና ያልደረሰ ራእይ
ቴዎድሮስ ንግሥናውን እንደ ብሔራዊ መርሐ ግብር በሚነበቡ አዋጆች ከፈተ። ወታደሮች ይከፈላቸውና ይሠለጥኑ፣ ከገበሬዎች እህል ይዘርፉ ሳይሆን ይግዙ፤ በሠራዊቱ እጅ ያልነበሩ መሣሪያዎች ቀልጠው ወደ ማረሻና ማጭድ ይለወጡ። የባሪያ ንግድ ላይ እርምጃ ወሰደ፣ ባሪያዎችን ገዝቶ እንዲጠመቁ ላከ። የባሕር ዳርቻውንና በግብፅ የተወረሱትን መሬቶች መልሶ ለመያዝ ሕልም ነበረው። ስለ እርሱ ሙሉ የመጀመሪያ ምስል የተወው የብሪታኒያ ቆንስል ዋልተር ፕሎውደን፣ ግልጽ ሐሳብና ጥልቅ እምነት ያለው፣ ለታናናሽ ተገዢዎቹ ትሑትና ከስግብግብነት የራቀ ወጣት ጉልበተኛ ገዢ አገኘው፣ ነገር ግን ስለ ኃይለኛ ቁጣውና ስለ ማይበገር መለኮታዊ መብት ስሜቱ ለንደንን አስጠነቀቀ። እጅግ የጠነከረ ግድግዳ ያገኙት ማሻሻያዎች የገንዘብ ጉዳይ ነበሩ። ቴዎድሮስ ካህናቱ በሰፊ መሬታቸው ላይ ግብር እንዲቀበሉ ሲጠይቅ፣ ፍትሐ ነገሥትን አውጥተው “ለቅዱሰ ቅዱሳን የተሰጠ አይወጣም” የሚለውን አነበቡ። ተናደደ፣ ከዚያም ለዘብ አለ፦ ካህናቱ ግብር የመጣል መብቱን አመኑለት፣ እርሱም ፈጽሞ እንዳይጠቀምበት ተስማማ። ሥልጣኑ በቤተ ክርስቲያን ደጃፍ ላይ ድንበሩን አግኝቶ ነበር።
በቤተ ክርስቲያን መሬት ላይ የተደረገው ግብግብ ኢትዮጵያውያን አንባቢዎች በልባቸው የሚሰሙት የሃይማኖትና የመንግሥት መደራረብ ነው። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የመሬት ይዞታና ፍትሐ ነገሥት ረቂቅ ሐሳቦች አይደሉም፤ ሀገሪቱን እስከ ሃያኛው ክፍለ ዘመን ቀርጸዋል። ለአንባቢው ቅን የሚሆነው ቁምነገር፣ “በመለኮት የተመረጠው” ንጉሥ ቴዎድሮስ፣ አገለግላለሁ ያላትን ተቋም ማንቀሳቀስ አለመቻሉ ነው።
የባዕድ አንጥረኛ ፈተና
ከግዛት በላይ፣ ቴዎድሮስ አውሮፓ የምትሠራውን ፈለገ። ከ1520 የመጀመሪያው የፖርቱጋል ልኡክ ጀምሮ፣ የኢትዮጵያ ነገሥታት ለክርስቲያን ጎብኚዎቻቸው አንዱን ግልጽ ጥያቄ ይጠይቁ ነበር፦ ለእኛ ስንት ጠመንጃ አላችሁ? ቴዎድሮስ መልሱን በሠሪ ጉጉት ተከታተለው። ሀገሪቱን ለመለወጥ ተስፋ አድርገው የመጡትን የፕሮቴስታንት ሚስዮናውያን ሰብስቦ ወደ መሐንዲሶች ለወጣቸው። በጋፋት መድፍ ቤት ውስጥ፣ ነፍስ ለማዳን የመጡት እንደ ቴዎፍሎስ ዋልድማየርና ዮሐንስ ፍላድ ያሉ ሰዎች ለንጉሡ መድፍና ታላቅ ሞርታር ቀረጹ። ከእነዚህ ትልቁን ሰባስቶፖል ብሎ ሰየመው፣ የንግሥናው እንግዳ ምልክት የሆነ ሰባት ቶን የሚመዝን የነሐስ ግዙፍ ነገር። የሚስዮናውያኑ እምነትና የንጉሡ ምኞት በመድፍ ቤቱ ሙቀት ውስጥ ተገናኙ፣ ይህም ዝግጅት አውሮፓውያኑን ከእርሱ ጋር አስሮ፣ በጊዜ ሂደት፣ እንዲጠመዱም አደረገ።
ቴዎድሮስ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ዘመናዊ አድራጊ ሆኖ መታየቱ እዚህ ላይ ዘላቂው ማዕቀፍ ነው፣ ችሎታና ማሽን ለማስገባት የተደረገ እያንዳንዱ ቀጣይ ጥረት ቅድመ አያት። ለመሣሪያ፣ ለክሊኒክ ወይም ለትምህርት ቤት ቁሳቁስ ተብሎ ለሚላክ ሐዋላ ለሚልክ ዲያስፖራ አንባቢ፣ የጋፋት መድፍ ቤት የዚያው ስሜት የ160 ዓመት ቅጂ ነው፦ ቴክኖሎጂውን ወደ ሀገር ማምጣት። ጥላው ጎኑ፣ የመጡት ባለሙያዎች ታጋች መሆናቸው፣ የመጽሐፉ ጸጥ ያለ ማስጠንቀቂያ ነው።
መልስ ያላገኘ ደብዳቤ
አሳዛኙ ታሪክ የሚሽከረከረው በመግባቢያ ውድቀት ላይ ነው። በፕሎውደን ተበረታትቶ፣ ቴዎድሮስ ለንግሥት ቪክቶሪያ ጻፈ፣ “የክርስቶስ ልጅ” “የክርስቶስ ልጅን” እያነጋገረ፣ ወዳጅነት እየጠየቀ፣ ከትሕትናው ጀርባም መሣሪያና በድንበሮቹ ላይ ካሉ የሙስሊም ኃይሎች ጋር ኅብረት እየለመነ። ደብዳቤውና የፕሎውደን ደጋፊ ልመና በኢምፓየር ወረቀት ፍጥነት ተንቀሳቀሱ። ሁለት ዓመት አለፈ፤ የጦር ቢሮ መሣሪያ መስጠት “ተገቢ አይደለም” ብሎ በመፍረድ አንድ ጠመንጃ ያለ ጥይት ላከ። ፕሎውደን ኋላ ተገደለ፣ ለንጉሡ በቅርበት ያገለገለው እንግሊዛዊው ጆን ቤልም ብዙም ሳይቆይ ተገደለ። ተነጥሎ፣ አዝኖ፣ በዓለም ላይ ካለ ኃያሉ የክርስቲያን ንግሥት ተናቅሁ ብሎ ተረድቶ፣ ቴዎድሮስ በእጁ ባሉት ባዕዳን ላይ ዞረ። አዲሱን ቆንስል ቻርልስ ዱንካን ካሜሮንንና ሚስዮናዊውን ሄንሪ ስተርንን፣ ከዚያም ሌሎችን አሰረ፣ ከፍ ብሎ በመቅደላ ላይ በሰንሰለት ይዟቸው። ከስተርን ጋር የመቃቃሩ ምክንያት እጅግ ግላዊ ነበር፦ ሚስዮናዊው የንጉሡ እናት ኮሶ በጎዳና ትሸጥ ነበር የሚለውን አሮጌ ስላቅ በመጽሐፉ እንደ እውነት አሳትሞ ነበር፣ ቴዎድሮስ ከልጅነቱ ጀምሮ የተሸከመውን ቁስል። ብሪታኒያ ሆርሙዝድ ራሳምን የተባለ ልኡክ አስታራቂ ደብዳቤ ይዞ ላከች፤ ንጉሡ በሙቀት ተቀብሎት ከዚያም ከእስረኞቹ ጋር አከለው። ዲፕሎማሲ መንገዱን ጨርሷል።
መልስ ያላገኘው ደብዳቤ የሰብአዊው ማጠፊያ ነው፣ በሩቅ ኃይል መናቅ ምን እንደሆነ ለሚያውቅ አንባቢ ይበልጥ ይሰማል። ሉዓላዊ ገዢ እንደ እኩያ እጁን ዘርግቶ በቢሮክራሲ ዝምታ ሲቀበል፣ የተከተለውም አደጋ። እዚህ ላይ ደግሞ ማርስደን ታሪኩን መልሶ የገነባው በእነዚሁ ደብዳቤዎችና በእስረኞቹ ማስታወሻ መሆኑን ማስታወስ ይገባል፣ አንባቢውም መዝገቡ አፈ ታሪክ ሳይሆን እውነተኛ መሆኑን ያያል።
የናፒየር መንገድ፣ የቴዎድሮስ መንገድ
የብሪታኒያ መልስ ሠራዊት ነበር። ሌተና ጄኔራል ሰር ሮበርት ናፒየር በቀይ ባሕር ዳርቻ በአኒስሊ የባሕር ሰላጤ አርፎ ከባዶ ወደብ፣ የባቡር መንገድ፣ የውሃ ማጣሪያዎችና የስንቅ መጋዘኖች ሠራ፣ ከዚያም አራት መቶ ማይል ያህል ወደ ውስጥ ዘመተ። ከቦምቤ የመጡ አርባ አራት ዝሆኖች ከባድ መድፎቹን ጎተቱ። ዘመቻው ከበጀቱ እጅግ አልፎ ወደ ዘጠኝ ሚሊዮን ፓውንድ ደረሰ፣ ናፒየርም ኋላ ላይ ስለ ወጪው አስቦ እንዳላወቀ አመነ። በብሪታኒያ ሒሳቡ እጅግ ትልቅ ስለነበር ፓርላማው ለመክፈል በገቢ ግብር ላይ ሳንቲም ለመጨመር ተገደደ፣ ጦርነቱም “የሁለት ሳንቲም ጦርነት” ተብሎ ይጠራ ጀመር። ብሪታኒያ ስትገሰግስ፣ ቴዎድሮስ የራሱን ድንቅ ጉዞ አደረገ። በ1867 ጥቅምት ዋና ከተማውን ደብረ ታቦርን አቃጥሎ ከሃምሳ ሺህ ሰዎች ጋር ወደ መቅደላ ተነሣ፣ መድፎቹ እንዲከተሉ እየሄደ መንገድ እየሠራ። ሳምንት በሳምንት የተራቡ ተከታዮቹ መንገዱን ከዐለት በእጅ እየጠረቡ ሰባስቶፖልን በቆዳ ገመድ ወደ ላይ ይጎትቱ ነበር፣ ዓማፂያን ግን የቀሩትን እየለቀሙ ይገድሉ ነበር። መልእክተኛ በቀናት የሚሄደውን መንገድ ንጉሡ ስድስት ወር ፈጀበት። የተጠናቀቀውን መንገድ ያዩ የብሪታኒያ መኮንኖች የማይበገር ቆራጥነት ሐውልት ብለው ጠሩት፣ በታሪክ መዝገብ ያልተስተካከለ ጉዞ። ሠራዊቶቹ ከመቅደላ በታች በስቅለት ዓርብ አሮጌ በተባለው ሜዳ ላይ ተገናኙ። ቴዎድሮስ ከከፍታው በመድፎቹ ከፍቶ፣ ከዚያም ሺዎች ተዋጊዎችን ከሸንተረሩ ወደ ታች ላከ፣ ብዙዎቹ በፈረስ፣ ከሸለቆው ገና ወደ ላይ በሚወጣ ቀጭን የብሪታኒያ መስመር ላይ። ወደ ኋላ የሚሞሉ የስናይደር ጠመንጃዎችና ከባሕር ኃይል ብርጌድ የሚተኮሱ ሮኬቶች ጩኸት ውስጥ ገቡ። ውጊያው ጥቂት ሰዓታት ብቻ ቆየ፣ ጭፍጨፋውም አስከፊና አንድ ወገናዊ ነበር፦ ለጥቂት የብሪታኒያ ሙታን በመቶዎች የሚቆጠሩ ኢትዮጵያውያን ወደቁ። ወኔያቸው አጠያያቂ አልነበረም። ማሽኖቹ በሌላው ወገን ነበሩ።
ሁለቱ መንገዶች የመጽሐፉ ማዕከላዊ ምስልና እጅግ ጠንካራው የመማሪያ ጊዜ ናቸው። አንዱ ሠራዊት ከባሕር የባቡር መንገድ ይሠራል፤ ሌላው አንድ መድፍ ለመሸከም በእጅ የተራራ መንገድ ይሠራል። ቁምነገሩ እፍረት ሳይሆን ማወቅ ነው፦ ክፍተቱ በወኔ ወይም በብልሃት ሳይሆን በማሽኖችና በስንቅ ነበር። ይህ ከትውልድ በኋላ የዓድዋ ትምህርት ዘር ነው፣ ምኒልክ ያን ክፍተት በቂ ያህል ዘግቶ ሲያሸንፍ። ኢትዮጵያውያን አንባቢዎች ቀድሞውኑ እንደ ኩራት ከሚሸከሙት ጋር አያይዘው።
መቅደላ፣ እና ረዥሙ ማሚቶ
አሮጌ ላይ ከደረሰበት ሽንፈት በኋላ፣ ቴዎድሮስ በመማረክና በመቃወም መካከል ተወዛወዘ፣ አንዳንድ እስረኞችን ለቀቀ፣ የናፒየርን ቅድመ ሁኔታ ግን “በሴት ስለተላከ” ብሎ ናቀ። ብሪታኒያ ከፋሲካ በኋላ የመቅደላን በሮች ስትሰብር፣ ንጉሡ የቀሩትን ተከታዮቹን ከታማኝነታቸው ነፃ አወጣ፣ ፈጽሞ በጠላት እጅ እንደማይወድቅ አወጀ፣ የመጀመሪያው ወታደር ጫፉ ላይ ሲደርስ የራሱን ሽጉጥ በራሱ ላይ ተኮሰ። ራሳም፣ “ወዳጄ” ብሎ የጠራው እስረኛ፣ ቀብሩን ተቆጣጠረ። ከዚያም ብሪታኒያ ተራራውን ዘረፈች፣ ቴዎድሮስ የሺህ ዓመት ገዳማት ሀብት ያከማቸበት፦ የብር መስቀሎች፣ ቅጥ ያላቸው ዘውዶች፣ ቅዱሳት ታቦታት፣ እና በብራና የተጻፉ መጻሕፍት። ምርኮውን ለማጓጓዝ ዐሥራ አምስት ዝሆኖችና ወደ ሁለት መቶ የሚጠጉ በቅሎዎች ፈጁ፣ የብሪታኒያ ሙዚየም ወኪልም በተከተለው ጨረታ በመቶዎች የሚቆጠሩ መጻሕፍት ገዛ። ሠራዊቱ መቅደላን አቃጥሎ ወደ ባሕር ዳርቻ ዘመተ፣ የንጉሡን የሰባት ዓመት ልጅ አለማየሁንም ይዞ፣ በእንግሊዝ አደገ በዐሥራ ስምንት ዓመቱም እዚያው ሞተ፣ በዊንሰር በቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን አጠገብ ተቀበረ። አፈ ታሪኩ ከሐዘኑ ቀድሞ አደገ። ቀደም ብሎ ከመቅደላ ያመለጠው የሸዋው ንጉሥ ምኒልክ፣ ቀድሞ አባት ሆኖለት የነበረውን ሰው አለቀሰ፣ ኋላም ሀገሪቱን አዋሕዶ በ1896 በዓድዋ ጣሊያኖችን አሸንፎ ቴዎድሮስ የጀመረውን ብዙ ክፍል አጠናቀቀ። በተከተለው ምዕተ ዓመት፣ ኢትዮጵያውያን ያስታወሱት ሰለባዎቹን ወይም ሽንፈቱን ሳይሆን ሞቱን ነው፦ ከመማረክ መሞትን የመረጠውን ምርጫ፣ እስከ ሃያኛው ክፍለ ዘመን ጦርነቶች ድረስ በመሪዎች የተደገመ። በአዲስ አበባ የሰውየው ሐውልት የለም፣ የቮልስዋገን ያህል የሆነ የሰባስቶፖል ቅጂ ብቻ፣ ምንም ያልተኮሰ መድፍ፣ ክፍት አፉም አሁንም ሊሆን ይችል የነበረውን ይናገራል።
መጽሐፉ የተወውን ጥያቄ፣ እያንዳንዱ ኢትዮጵያዊ አንባቢ ቀድሞውኑ የሚከራከርበትን፣ በመዝጊያ ላይ እናስብ፦ ቴዎድሮስ ጀግና፣ ጨቋኝ፣ ወይስ ሁለቱም በአንድ ጊዜ ነበር? የአተኑ ድምፅ ጥያቄውን ማስተናገድ እንጂ መፍታት አይደለም። የሰባስቶፖል መንገድ መሐል ሐውልት፣ የዳግማዊ ቴዎድሮስ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት፣ አሁንም በውጭ ያሉት የተዘረፉ መጻሕፍት፦ እነዚህ ሕያው የዛሬ መነኻኻሪያዎች ናቸው እንጂ ታሪክ ብቻ አይደሉም። ማርስደን በእግሩ መንገዱን እንደተራመደ፣ አንባቢውም በራሱ ሐሳብ መንገዱን እንዲራመድ ጋብዘው።
ስለ ደራሲው
ፊሊፕ ማርስደን የብሪታኒያ የጉዞ ጸሐፊና የትረካ ኢ-ልብወለድ ደራሲ ነው። ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ኢትዮጵያ የመጣው በ1980ዎቹ መጀመሪያ፣ በደርግ ዘመን ነው፣ በቀጣዮቹ አሥርተ ዓመታትም ተመልሶ የሀገሪቱን ረዥም ክፍሎች በእግሩ ተራመደ። ለባዶ እግሩ ንጉሥ ከኢትዮጵያና ከአውሮፓ ሰነዶች፣ እንዲሁም በሀገር ውስጥ ካሉ መሪዎችና ምሁራን ቀዳ፣ ከእነዚህም መካከል የረዥም ጊዜ የአዲስ አበባ ነዋሪ የነበረው የታሪክ ምሁር ሪቻርድ ፓንክኸርስት፣ እና የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲው ሺፈራው በቀለ ይገኙበታል። ከአውሮፓ እስረኞችና ሚስዮናውያን የመጀመሪያ እጅ ዘገባዎች፣ ከተረፉ የአማርኛ ዜና መዋዕል፣ እና ከቴዎድሮስ ራሱ ደብዳቤዎች ሠራ፣ በምሁሩ ስቨን ሩበንሰን የሰነድ ስብስቦች ተደግፎ። ዘዴው በሙሉ ይታያል፦ የሚጽፍበትን ምድር በእግሩ ይራመዳል፣ መልክዓ ምድሩንም ከሰነዶች ጎን እንደ ማስረጃ ያነባል።
