የኢትዮጵያ ታሪክ

ምክረ ሐሳብ

የሃሮልድ ማርከስ የኢትዮጵያ ታሪክ በእንግሊዝኛ ቋንቋ የተጻፈ መሥፈርታዊ የሀገሪቱ የምሁራዊ ታሪክ ነው። መጀመሪያ በ1994 በካሊፎርኒያ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ የታተመ ሲሆን፣ በ2002 ተሻሽሏል። መጽሐፉ ከአክሱም መንግሥት ጀምሮ እስከ 2000 የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት ድረስ የኢትዮጵያን ታሪክ ሙሉ ሽፋን ይዟል። ማርከስ በሚሺጋን ግዛት ዩኒቨርሲቲ ለአርባ ዓመታት የኢትዮጵያ ጥናት ምሁር ሆኖ አገልግሏል፣ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ አስተምሯል፣ የተሻሻለውን እትም ብዙ ክፍል በጎንደር እየኖረ ጽፏል። መጽሐፉ ስለ ኢትዮጵያ አንድ ስልጣን ያለው ምንጭ ሲፈልጉ የታሪክ ምሁራን የሚጠቅሱት ነው።

መጽሐፉ ለሦስት ዓይነት አንባቢዎች ነው። በትምህርት ቤት ብቅ ብቅ ያለ የብሔራዊ ታሪክ ለመማር የተገደዱ፣ በአንድ ቦታ የተዘረዘረና የተከራከረ ለማግኘት የሚፈልጉ የኢትዮጵያ ተማሪዎችና አዋቂዎች። ልጆቻቸው ስለ የመጡበት ሀገር ጥያቄዎችን የሚጠይቁ ዲያስፖራ ኢትዮጵያውያን። ኢትዮጵያን በዜና ላይ ሲያገኙ የሚያነቡትን ለመረዳት መዋቅር የሚፈልጉ የውጭ አንባቢዎች። መጽሐፉ ስለ ሀገሪቱ ለሚያጠና፣ ለሚጽፍ ወይም ለሚያስተምር የአተኑ አንባቢ ሁሉ ማጣቀሻ ነው።

የማርከስን መጽሐፍ ጠቃሚ የሚያደርገው ስፋቱና ክርክሩ ናቸው። እርሱ ኢትዮጵያ በፖለቲካ የተበጣጠሰች በነበረች ጊዜ እንኳ እንደ ሐሳብ ረዥም ቀጣይነት እንዳላት ይከራከራል። የአክሱም መንግሥት ከሰባተኛው ክፍለ ዘመን በኋላ ጠፍቷል። የዛጔ ሥርወ መንግሥት በዐሥራ አንደኛው ተከትሎ ነበር። ሰለሞናዊ ሥርወ መንግሥት በ1270 መጥቶ ዘመናዊ ሀገሪቱን ቀርጾ ነበር። መንግሥቱ በዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን በሙስሊም ወረራዎች፣ በዐሥራ ሰባተኛው በኦሮሞ መስፋፋት ተቀንሷል። በ1850ዎቹ በቴዎድሮስ እንደገና ተማከለ፣ በ1896 በዓድዋ የአውሮፓን ኢምፔሪያሊዝም አሸንፏል፣ በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመናዊ ሆኗል፣ በ1966 አብዮት ወድቋል፣ ከ1983 በኋላ በብሔር ፌዴራሊዝም መልሶ ተደራጅቷል። በእያንዳንዱ መሰበር መካከል፣ የኢትዮጵያ ሐሳብ ተርፏል። መጽሐፉ ይህን መትረፍ እንደ ማዕከላዊ ታሪክ ይተረጉማል።

የሚወሰዱ ቁልፍ ነጥቦች

• ኢትዮጵያ በምድር ካሉ እጅግ ቆዩ ቀጣይ ሥልጣኔዎች አንዷ ናት። የአክሱም መንግሥት በሦስተኛው ክፍለ ዘመን ዋና ኃይል ነበር። ክርስትና በአራተኛው መጣ። የግዕዝ ጽሕፈትና የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ጽሑፍ ከ1500 ዓመታት በላይ በቀጣይነት ሲመረት ቆይቷል።
• የሰሎሞናዊ ይገባል ለ700 ዓመታት የፖለቲካ ሕጋዊነትን ቀርጿል። በ1270 የሰሎሞናዊ መሥመር መልሶ ማቋቋም፣ በአፈ ታሪክ ከንጉሥ ሰሎሞንና ከንግሥት ሣባ ዘር መሆኑ የሚገለጠው፣ እያንዳንዱ ቀጣይ ገዢ መጠየቅ ወይም መቀየር ያለበት መዋቅር ሆነ።
• ኢትዮጵያ ብቸኛዋ ቅኝ ያልገዛ የአፍሪካ ሀገር ናት። በ1896 የዓድዋ ጦርነት፣ የዳግማዊ ምኒልክ ሠራዊት የጣሊያን ኃይሎችን ሲያሸንፍ፣ በአውሮፓ የአፍሪካ ሽራ ጊዜ የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት ጠብቋል። ይህ ድል ለሚቀጥሉት መቶ ዓመታት የአፍሪካን ፖለቲካዊ ግንዛቤ ቀርጿል።
• ሀገሪቱ በጠንካራ ማእከሎች እና በመከፋፈል መካከል ተቀያይራለች። የማርከስ የተደራጀ ሞዴል፦ መንግሥት፣ ውድቀት፣ መልሶ ማቋቋም፣ ዳግመኛ መንግሥት። እያንዳንዱ የኢትዮጵያ ትውልድ የዚህ ዙር አንድ ምዕራፍ አልፏል።
• ሦስት ዘመናዊ መንግሥታት፣ ሦስት የሀገር ጽንሰ ሐሳቦች። ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በአማርኛ ቋንቋ ዘመናዊነት አስተባበሩ። ደርግ በማርክሲስት-ሌኒኒስት አስተሳሰብ አስተባበረ። ኢሕአዴግ በብሔር ፌዴራሊዝም አከፋፈለ። ማርከስ ሦስቱንም በቀጥታ ይገልጻቸዋል።
• ሃይማኖት ቀጣይ ፖለቲካዊ ኃይል ሆኖ ቆይቷል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ክርስትና፣ እስልምና፣ ባህላዊ ሃይማኖቶች ለክፍለ ዘመናት በተለያየ ደረጃ መለማመድና ግጭት አብረው ኖረዋል። መንግሥት ብዙውን ጊዜ በአንዱ ባህል ራሱን እየገለጠ ሌሎቹን ይገዛ ነበር።
• ገጠር ኢትዮጵያ ነው። ማርከስ፣ የመጽሐፉን ጽሕፈት ጊዜ በጎንደር የኖረ፣ ከአዲስ አበባ ብቻ የተጻፈ የኢትዮጵያ ታሪክ ሀገሪቱን ይስታል ይላል። ሰማንያ በመቶ የኢትዮጵያ ሕይወት ከዋና ከተማ ውጭ ይከናወናል።

ጥልቅ ማጠቃለያ

መጽሐፉ በቅደም ተከተል የተገነባ ነው። ዐሥራ ስድስት ምዕራፎች ከቅድመ ታሪክ ኢትዮጵያ ጀምሮ ወደ 2000 ዓመት ይሄዳሉ። ማርከስ በቀጥታ ምሁራዊ ጽሕፈት ይጽፋል፣ ምንጮቹን ይሰይማል፣ በታዋቂ ታሪክ የተለመዱ ድራማዊ መግለጫዎችን ራቀ። የሚቀጥለው ማጠቃለያ የእርሱን ምዕራፍ መዋቅር ይከተላል።

መጀመሪያዎች፦ እስከ 1270

የኢትዮጵያ ታሪክ በሥነ ቅርስ የሚጀምረው አሁን ትግራይና ኤርትራ በሆኑት ደጋማ አካባቢዎች ነው። በሦስተኛው ክፍለ ዘመን ላይ የአክሱም መንግሥት ከሮም፣ ከህንድና ከአረቢያ ጋር የሚነግድ የክልል ኃይል ነበር። የአክሱም ገዥዎች የራሳቸውን ሳንቲሞች ይሠሩ ነበር፣ ግዙፍ ሐውልቶችን ይገነቡ ነበር፣ በአራተኛው ክፍለ ዘመን በንጉሥ ኢዛና ዘመን ወደ ክርስትና ተመለሱ። የመጣው ክርስትና ምንጩ ኮፕቲክ ነበር፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሆኖ ለሚቀጥሉት ዐሥራ ስድስት ክፍለ ዘመናት ቆይቷል።

አክሱም ከሰባተኛው ክፍለ ዘመን በኋላ ወድቋል፣ የእስልምና መስፋፋት የኢትዮጵያ የቀይ ባሕር ንግድ መንገዶችን ሲቆርጥ። የመንግሥቱ ማእከል ወደ ደቡብ ደጋማ ቦታዎች ተንቀሳቅሷል። የዛጔ ሥርወ መንግሥት በዐሥራ አንደኛው ክፍለ ዘመን ላይ አሁን ላሊበላ በሆነው ቦታ ላይ ዋና ከተማውን ይዞ ተነሳ፣ ንጉሥ ላሊበላ ድንጋይ የተቀረጹ አብያተ ክርስቲያናት እንዲቀረጹ ባዘዘበት፣ ዛሬም የኢትዮጵያ ጉዞ ጣቢያዎች ሆነው የቀሩ። ዛጔዎች ራሳቸውን በክርስቲያን አምልኮ ህጋዊ አደረጉ። የሰሎሞን ዘር መሆናቸውን አልጠየቁም።

ይህ በ1270 ተቀየረ፣ ይኩኖ አምላክ ዛጔዎችን አሸንፎ ሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት የተባለውን ሲመሠርት። ጥያቄው አዲሱ መሥመር ከንጉሥ ሰሎሞንና ከንግሥት ሣባ ልጅ ከምኒልክ አንደኛ የተወረሰ መሆኑ ነበር። ይህ ታሪክ በክብረ ነገሥት ላይ ቅዱስ ሆኖ ተመዝግቧል፣ የንጉሥ ህጋዊነት መሠረታዊ የኢትዮጵያ ጽሑፍ። ሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት፣ በተወሰነ መቆራረጥ፣ እስከ 1966 ድረስ ይገዛ ነበር።

በ1270 የሰሎሞናዊ መልሶ ማቋቋም ለኢትዮጵያ ማንነት መሠረታዊ ነው፤ ማርከስ ከውጭ የሚገልጸው ግን ሙሉ በሙሉ ሊያስተላልፍ የማይችለው። ክብረ ነገሥት ፖለቲካዊ ሰነድ ብቻ አይደለም። ቅዱስ ጽሑፍ ነው። የሰሎሞናዊ ዘር አሁንም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ማንነትን፣ የቤተ እስራኤልን ታሪክን፣ እና በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የተጠናቀቀውን ሥርወ መንግሥት ያገናኛል። የአተኑ አንባቢ እነዚህን ታሪኮች ከልጅነቱ ጀምሮ ያውቃል።

የሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት ወርቅ ዘመንና ውድቀት፦ 1270 እስከ 1796

የመጀመሪያዎቹ ሁለት ክፍለ ዘመናት የሰሎሞናዊ አገዛዝ የመንግሥቱ ሥርዓታዊ ዘመን ነበሩ። ነገሥታት ፍርድ ቤታቸውን በደጋማ ቦታዎች ላይ ያንቀሳቅሱ ነበር፣ በቋሚ ዋና ከተማ ሳይሆን በተንቀሳቃሽ የንጉሥ ሰፈር ይገዛሉ። ክርስቲያን ገዳማት በዝተዋል። የግዕዝ ጽሑፍ አበበ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የሀገሪቱ እጅግ ጠንካራ ተቋም ሆነ።

ዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን የመንግሥቱን እጅግ ከባድ ችግር ይዞ መጣ። በ1520ዎቹ ላይ የሙስሊም መሪ አህመድ ኢብን ኢብራሂም አል-ጋዚ፣ በኢትዮጵያ ታሪክ አህመድ ግራኝ ተብሎ የሚታወቀው፣ ከኦቶማን ድጋፍ ጋር ከምሥራቅ ወረረ። ሠራዊቱ የደጋማ ክርስቲያን ልብ የነበረውን ጥፋት ላይ አደረሰው፣ ገዳማትንና ብራናዎችን አጥፍቷል፣ የሰሎሞናዊ መንግሥት ሙሉ በሙሉ እንዲቆም አስቧል። መንግሥቱ ሊተርፍ የቻለው በ1541 በደረሰ የፖርቱጋል ወታደራዊ ድጋፍ ብቻ ነበር። ጉዳቱ ቋሚ ነበር። የክርስቲያን ደጋማ ቦታዎች በሁለት ዐሥርተ ዓመታት ጦርነት የብዙ የባህል ሀብታቸውን አጡ።

ከግራኝ ወረራ በኋላ ኦሮሞዎች ከደቡብ ሣር ቦታዎች ወደ ማእከላዊ ደጋማ ቦታዎች ረዥም መስፋፋት ጀመሩ። በዐሥራ ሰባተኛው ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያን ሕዝብ ካርታ መለሰው፣ ጦርነቱ ያጠፋውን ብዙ ቦታ ሞልተዋል። ማርከስ ይህን በአፍሪካ ታሪክ ውስጥ ካሉ እጅግ ውጤታማ የሕዝብ እንቅስቃሴዎች አንዱ አድርጎ ይይዘዋል።

ዐሥራ ሰባተኛው ክፍለ ዘመን የንጉሥ ዋና ከተማው ወደ ጎንደር መንቀሳቀስም አመጣ፣ መንግሥቱ አሁንም የቆሙ ቤተ መንግሥቶችንና አብያተ ክርስቲያናትን የገነባበት። በዐሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን ሥርወ መንግሥቱ ወደ ክልል የጦር አለቆች እውነተኛ ሥልጣን እስከሚሄድ ድረስ ተዳክሟል። ዜና መዋዕል ዘመነ መሣፍንት የሚለው ጊዜ፣ ከ1769 እስከ 1855 ይዘልቃል። ንጉሠ ነገሥቱ ምልክት ሆነ። ሀገሪቱ በተግባር የተሟጋቾች መኳንንት ስብስብ ሆነች።

የግራኝ ጦርነቶችና የኦሮሞ መስፋፋት በኢትዮጵያ የቃል ባህልና በቤተ ክርስቲያን ባህል ይታወሳሉ፣ ምሁር ሙሉ በሙሉ ሊረዳው በማይችል መንገድ። ማኅበረሰቦች በ1530ዎች ላይ የገዳማታቸውን ጥፋት አሁንም ይለያሉ። የኦሮሞ ገዳ ሥርዓት፣ የተንቀሳቃሽ ሕዝቦች ማደራጃ የተወዳጅ ዕድሜ ጥንድ ዴሞክራሲ፣ በዓለም ላይ ካሉ እጅግ የተራቀቀ ባህላዊ የአስተዳደር ሥርዓቶች አንዱ ነው። የኢትዮጵያ አንባቢ እነዚህን ታሪኮች ከውስጥ ያውቃቸዋል፤ ማርከስ ከጽሑፎች ብቻ ያውቃቸዋል።

የንጉሣዊ መልሶ ማቋቋም፦ ቴዎድሮስ፣ ዮሐንስና ምኒልክ

ማርከስ የ1855 የዳግማዊ ቴዎድሮስ ዘውድ ሥርዓት የዘመናዊ ኢትዮጵያ ታሪክ መጀመሪያ አድርጎ ይይዘዋል። ቴዎድሮስ፣ የተወለደው ካሣ ኃይሉ ሆኖ፣ ከትንሽ መኳንንት ተነስቶ የክልል የጦር አለቆችን ለማሸነፍና ራሱን በሠላሳ ሰባት ዕድሜው ንጉሠ ነገሥት ለመደረግ ቻለ። ሥልጣን ለማማከል፣ ሠራዊትን ለማዘመን፣ ቤተ ክርስቲያንን ለመለወጥ ሞከረ። በ1868 በመቅደላ ላይ ሞተ፣ የበሪታኒያ ኃይሎች የያዘውን ሰላም ለማስፈቀድ የመጣው የተዳከመውን ሠራዊቱ ሲያሸንፍ። እጅ ከመስጠት ይልቅ ራሱን ተኩሷል።

ዳግማዊ ዮሐንስ ተከትሎ መንግሥቱን የበለጠ አጠናከረ፣ በ1889 በማህዲስቶች ላይ በጦርነት ላይ ከመሞቱ በፊት። ዳግማዊ ምኒልክ ዙፋኑን ይዞ እስከ 1913 ድረስ ገዛ። የምኒልክ አገዛዝ በዘመናዊ ዘመን ካለ የማንኛውም የኢትዮጵያ ንጉሥ እጅግ ውጤታማ ነበር። መንግሥቱን ወደ ደቡብ ኦሮሞ፣ ሲዳማ፣ ሶማሊ ክልሎች አስፋ፣ የኢትዮጵያን የግዛት ስፋት እጥፍ አደረገ። በ1886 አዲስ አበባን ቆረቆረ። የስልክ፣ የጂቡቲ ባቡር መንገድ፣ የኤሌክትሪክ፣ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ሆስፒታሎችና ዘመናዊ ት/ቤቶች መግቢያን ተቆጣጠረ።

የምኒልክ አገዛዝ ቁልፍ ጊዜ፣ የዘመናዊ ኢትዮጵያ ታሪክም ቁልፍ ጊዜ፣ የ1 መጋቢት 1896 የዓድዋ ጦርነት ነበር። የጣሊያን መንግሥት፣ በ1889 በውክልና ስምምነት ላይ ኢትዮጵያን አታልሎ ኢትዮጵያን የመጠበቂያ ግዛቱ እንደሚያደርግ የጣሊያን ጽሑፍ የተናገረውን ስምምነት እንድትፈርም ካደረገ በኋላ፣ ለሙሉ ወረራ ተዘጋጀ። ምኒልክ ከመንግሥቱ መላ ቦታዎች መቶ ሺህ ወታደሮችን አሰለፈ። በዓድዋ ሠራዊቱ የጣሊያንን ኃይል አጠፋ። ጣሊያን የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት እውቅና ሰጥታ ወጣች። ኢትዮጵያ በአፍሪካ ሽራ ጊዜ የአውሮፓን ቅኝ ግዛት ሠራዊት ያሸነፈች ብቸኛዋ የአፍሪካ ሀገር ሆነች። ለሚቀጥሉት መቶ ዓመታት ድሉ ከፓን-አፍሪካኒዝም እስከ ቅኝ ግዛት ተቃዋሚ እንቅስቃሴዎች ድረስ የአፍሪካን ፖለቲካዊ ግንዛቤ ቀርጿል።

ዓድዋ በዘመናዊ የኢትዮጵያ ታሪክ ብቸኛው እጅግ አስፈላጊ ቀን ነው፣ በአፍሪካ ታሪክም ካሉ ቁልፍ ቀኖች አንዱ። እያንዳንዱ የኢትዮጵያ ልጅ ይማረዋል። ድሉ የኢትዮጵያን ማንነት፣ የፓን-አፍሪካ ግንዛቤን፣ የሀገሪቱን አሕጉር ላይ ምልክት ሚና ቀርጿል። ዓድዋ ለኢትዮጵያ ሥነ ምግባራዊ ምናብ ያለው ክብደት ምሁራዊ ማጠቃለያ ሊሸከመው ከሚችለው የበለጠ ነው።

ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ፦ 1916 እስከ 1974

ማርከስ አራት ምዕራፎችን ለቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ረዥም አገዛዝ ይሰጣል። የወደፊቱ ንጉሠ ነገሥት፣ ራስ ተፈሪ መኮንን፣ በ1916 ከንግሥት ዘውዲቱ በታች ራስ ሆነ፣ በ1930 እንደ ንጉሠ ነገሥት ሙሉ ሥልጣን ያዘ። የእርሱ ፕሮጀክት በስልሳ ዓመታት ቅርብ ጊዜ ኢትዮጵያን ወደ ዘመናዊ መንግሥት ማማከል ሲሆን ሰሎሞናዊ ንግሥትን መጠበቅ ነበር።

በ1935 የጣሊያን ወረራ ያንን ፕሮጀክት አቋረጠው። የሙሶሊኒ ኃይሎች፣ መርዝ ጋዝ እና ከመጠን በላይ የእሳት ኃይል በመጠቀም፣ በ1936 አዲስ አበባን ያዙ። ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ወደ እንግሊዝ ስደት ሄዱ። የጣሊያን ወረራ አምስት ዓመት ቆየ፣ የጭካኔ ድርጊቶችን ይዞ ነበር። በየካቲት 1937 ላይ የጣሊያን ምክትል ንጉሥ ላይ የተሞከረ የግድያ ጥቃትን ለመበቀል በአዲስ አበባ ግምታዊ 19,000 እስከ 30,000 ነዋሪዎች ተገድለዋል። የበሪታኒያና የኢትዮጵያ ኃይሎች በ1941 ሀገሪቱን ነጻ አወጡ፣ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴም ተመለሱ።

ድኅረ ጦርነት አገዛዝ ኢትዮጵያን ይበልጥ ማማከል አየ። ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በ1950 አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲን ቆረቆሩ፣ የኤርትራን ፌዴሬሽን እና ቀጥሎም በ1962 ቅላስ ተቆጣጠሩ፣ ኢትዮጵያን የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት እና የአፍሪካ አንድነት ድርጅት መሥራች አባል አደረጉ፣ የመጨረሻው ጽሕፈት ቤት በ1963 በአዲስ አበባ ተተከለ። ማርከስ ንጉሠ ነገሥቱን በውጪ እጅግ ብልህ የመንግሥት መሪ፣ በሀገር ቤት ግን እያደገ ካለ ሕዝብ ራቅ ያለ ንጉሥ አድርጎ ይገልጻቸዋል። የ1973 የወሎ ረሃብ ግምታዊ 200,000 እስከ 300,000 ሰዎችን ሲገድል፣ የንጉሥ ፍርድ ቤት በቅንጦት እየቀጠለ ነበር። የተራቡ ገበሬዎች ምስልና የንጉሥ ግብዣዎች ቪዲዮ ሲቀላቀሉ የሥርዓቱን ህጋዊነት አበቃ።

ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በ20ኛው ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያ ትዝታ እጅግ የተከራከረ ሰው ሆነው ይቀጥላሉ። ለራስታፋሪያ እንቅስቃሴ መለኮታዊ ናቸው። ለቆዩ ትውልዶች የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች የመጨረሻው የተቀባ ንጉሠ ነገሥት ናቸው። ለአብዮት ልጆች ራቅ ያለ ጨቋኝ ናቸው። የአተኑ አንባቢ ስለ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የራሱ አስተያየት አለው፣ የአሜሪካ ምሁር ሙሉ በሙሉ ሊጋራው የማይችለው።

አብዮትና ደርግ፦ 1974 እስከ 1991

በየካቲት 1974 ተከታታይ የሥራ ማቆም አድማዎችና የሠራዊት አመፆች ወደ ሙሉ አብዮት ተባባሱ። በመስከረም ላይ የጁኒየር መኮንኖች ኮሚቴ ደርግ ተብሎ የሚታወቅ ንጉሠ ነገሥቱን አስወገደ። ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በቤት እስር ላይ ተደረጉ፣ በ1975 በተወዛጋቢ ሁኔታ ሞቱ። ደርግ በሜጀር መንግሥቱ ኃይለ ማርያም ሥር ሥልጣን አጠናከረ፣ በየካቲት 3 1977 በታላቁ ቤተ መንግሥት ስብሰባ ላይ የተፎካካሪዎቹ መገደል በኋላ የበላይ መሪ ሆነ።

የደርግ ዓመታት (1974 እስከ 1991) በ20ኛው ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ እጅግ ጭካኔ የሞላበት ጊዜ ነበር። የ1977 እና የ1978 ቀይ ሽብር አሥር ሺህዎችን የፖለቲካ ተቃዋሚዎችን ገድሏል፣ አብዛኞቹ ከተፎካካሪ ቡድኖች የመጡ ወጣት ከተማ ማርክሲስቶች ነበሩ። የ1975 ሰፊ የመሬት ለውጥ ፊውዳላዊ ይዞታን አበቃ፣ የገጠር ሕይወትን አደራጀ። የ1980ዎቹ ሰፈራ ዘመቻዎች በሰፊ ሞት ያስከተሉ ሁኔታዎች በሥር መቶ ሺህዎችን ገበሬዎች አንቀሳቀሰ። የ1984-1985 ረሃብ፣ ግምታዊ አንድ ሚሊዮን ሰዎችን የገደለ፣ የአፍሪካ ስቃይ ዓለም አቀፍ ምስል ሆነ። ረሃቡ ሁለቱም ተፈጥሮአዊ ችግር (ድርቅ) እና ፖለቲካዊ (የሥርዓቱ ፖሊሲዎች፣ ወታደራዊ ግጭትና ምግብን እንደ ጦር መሣሪያ መጠቀም) ነበር።

በ1980ዎቹ መጨረሻ ላይ ደርግ በሰሜን በኤርትራ ሕዝብ ነጻ አውጪ ግንባር (ኤሕነአግ) እና በትግራይ በትግራይ ሕዝብ ነጻ አውጪ ግንባር (ህወሓት) ላይ የተሸነፉ ጦርነቶች ይዋጋ ነበር። ከ1989 በኋላ የሶቪየት ድጋፍ መውደቅ ሥርዓቱን አበቃ። በግንቦት 1991 መንግሥቱ ወደ ዚምባብዌ ሸሸ። ህወሓት ወደ አዲስ አበባ ገባ፣ የኤርትራ ኃይሎችም በተመሳሳይ ቀኖች ወደ አስመራ ገቡ።

የኢሕአዴግ ዘመንና የኤርትራ ጦርነት፦ 1991 እስከ 2000

የማርከስ የመጨረሻዎቹ ሁለት ምዕራፎች አዲሶቹን ገዢዎች ይሸፍናሉ። ህወሓት፣ ወደ ሰፊ ኅብረት ኢትዮጵያ ሕዝቦች አብዮታዊ ዴሞክራሲያዊ ግንባር (ኢሕአዴግ) ተለውጦ፣ በመለስ ዜናዊ ሥር ሥልጣን ያዘ። ኤርትራ፣ ከ1993 ሕዝበ ውሳኔ በኋላ፣ ነጻ ሆነች።

ኢሕአዴግ ሀገሪቱን በግልጽ የብሔር ፌዴራሊዝም መርሕ መልሶ ገነባ። የ1995 ሕገ መንግሥት ኢትዮጵያን በዘጠኝ የብሔር ላይ የተመሠረቱ ክልሎች ከፋፈለ (በኋላ ተስፋፍተዋል)፣ እያንዳንዱም ሕገ-መንግሥታዊ ራስን የመወሰን፣ የመውጣት መብት ጨምሮ ያለው። ማርከስ ይህ ከእያንዳንዱ ቀደም ሰል ሰሎሞናዊ ህጋዊነት (ሰሎሞናዊ መሥመር) ወይም አብዮታዊ አስተሳሰብ (ደርግ) ላይ አንድነት ከገነባ የቀደም ሰል የኢትዮጵያ መንግሥት ላይ ጠንካራ መለያ መሆኑን ግልጽ አደረገ። ኢሕአዴግ፣ በንድፈ ሐሳብ፣ የተቀበለ የብሔር ልዩነት ላይ አንድነት ገነባ።

ሞዴሉ ብዙም ሳይቆይ ተፈተነ። በግንቦት 1998 ላይ የድንበር ግጭት ወደ ሙሉ ጦርነት ከኤርትራ ጋር ተባባሰ። የ1998 እስከ 2000 የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት ግምታዊ 100,000 ወታደሮችን ገድሏል፣ የኢትዮጵያ ኃይሎች የኤርትራን ሠራዊት ሲወስኑ ሲያሸንፉ አበቃ። ድንበሩ ለሁለት ዐሥርተ ዓመታት የተወዛገበ ሆኖ ቆይቷል። ማርከስ፣ በጦርነቱ ጊዜ ከአዲስ አበባ የጻፈ፣ ግጭቱን ለክልል ተፎካካሪ ሲተገበር የውስጥ አስተዳደር ሳይሆን፣ የብሔር ፌዴራሊዝም ሙከራ ገደቦች ማስረጃ አድርጎ ይይዘዋል።

የብሔር ፌዴራሊዝም ክርክር የዘመኑ ኢትዮጵያ ሕያው የፖለቲካ ውይይት ነው። የማርከስ እይታ ጥርጣሬ ያለው ነው። ብዙ ኢትዮጵያውያን ጥርጣሬውን ይጋራሉ። ሌሎች ብዙዎች ሞዴሉን ለብዙ-ብሔር ሀገር ብቸኛው ቅን ምላሽ አድርገው ይከራከራሉ። የአተኑ አንባቢ በዚህ ጥያቄ ላይ የራሱ አቋም አለው፣ የውጭ ምሁር የሌለው። ይህ ማርከስ የሚገልጸው ያለፈ ዛሬ ካለ ሀገር ጋር እንዴት እንደሚገናኝ የኢትዮጵያ ድምጽ በቀጥታ መናገር ያለበት ቦታ ነው።

መጽሐፉ የሚከራከረው፣ ራቅ ብለህ ስታየው

በዐሥራ ስድስት ምዕራፎችና በ1,700 ዓመታት ላይ፣ የማርከስ ስውር ክርክር ኢትዮጵያ እንደ መንግሥት ደካማ በነበረች ጊዜ እንኳ እንደ ሐሳብ ጠንካራ መሆኗ ነው። መንግሥታት ይነሳሉ ይወድቃሉ። ዋና ከተማዎች ከአክሱም ወደ ላሊበላ፣ ወደ ጎንደር፣ ወደ አዲስ አበባ ይተላለፋሉ። ሃይማኖቶች ይወዳደራሉ ይተራረቃሉ። የብሔር ሕዝቦች ይፈልሳሉ ይዋሐዳሉ። የክርስቲያን-ደጋማ-አማርኛ-ሰሎሞናዊ መሠረት ተስፋፍቷል፣ ተወዳድሮ ቀንሷል፣ ከእያንዳንዱ አቅጣጫ ተፈትኖ። በሁሉም ላይ፣ ማርከስ “የኢትዮጵያ ሐሳብ” የሚለው ተርፏል።

መጽሐፉ ይህ ሐሳብ ቋሚ ነው ብሎ አይከራከርም። የመጨረሻዎቹ ምዕራፎች የኢሕአዴግ የብሔር ፌዴራሊዝም ሙከራ ከዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን የሙስሊም ጦርነቶች ጀምሮ የአንድነት እጅግ ከባድ ፈተና አቅርቦ መሆኑን ይገልጹታል። ማርከስ ውጤቱን አይተነብይም። አንባቢው ከመጽሐፉ የ2000 መጨረሻ በኋላ ያሉ ድርጊቶችን በራሱ ዐይን እንዲከታተል ይተወዋል።

ስለ ደራሲው

ሃሮልድ ጂ. ማርከስ (Harold G. Marcus) (1936 እስከ 2003) የኢትዮጵያ አሜሪካዊ ታሪክ ምሁር ሲሆን፣ በሰሜን አሜሪካ የኢትዮጵያ ጥናት መሥራቾች አንዱ ነበር። በሚሺጋን ግዛት ዩኒቨርሲቲ ከ1965 እስከ ሞቱ ድረስ አስተምሯል፣ የታሪክና የአፍሪካ ጥናት ፕሮፌሰር ሆኖ አገልግሏል። ስለ ኢትዮጵያ ታሪክ ከዐሥራ ሁለት በላይ መጻሕፍት ጽፏል፣ The Life and Times of Menelik II (1975) እና ሁለት ጥራዝ ያለው የፖለቲካ ህይወት ታሪክ Haile Sellassie I: The Formative Years እና A Man Out of His Time ጨምሮ። የአፍሪካ ጥናት ማኅበር ፕሬዘዳንት ሆኖ አገልግሏል፣ Northeast African Studies መጽሔትንም አርትዕ አደረገ። የ1999-2000 ዓ.ም. ሣባቲካል ጊዜውን በጎንደር፣ ኢትዮጵያ ኖሮ አሳለፈ፣ የዚህን መጽሐፍ የተሻሻለ እትም በዚያ ጊዜ ጻፈ። የኢትዮጵያ ታሪክ መጀመሪያ በ1994 በካሊፎርኒያ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ ታትሟል፣ በ2002 ተሻሽሏል።