ድል

ምክረ ሐሳብ

የጄፍ ፒርስ ድል ጣሊያን በ1935 በኢትዮጵያ ላይ የከፈተችውን ጦርነት፣ እና ከስድስት ዓመት በኋላ ንጉሠ ነገሥቱ ወደ ዋና ከተማቸው ተመልሰው ሲገቡ ያበቃውን ተጋድሎ የሚተርክ ሙሉ የታሪክ መጽሐፍ ነው። ፒርስ “ዓለም የረሳው ጦርነት” ይለዋል፣ መጽሐፉም ጦርነቱ ለምን በዘመኑ ትልቅ ቦታ እንደነበረውና እንዴት ከትዝታ እንደጠፋ ለማሳየት ይነሣል። በጄኔቫ፣ በለንደን፣ በፓሪስና በዋሽንግተን የተደረገውን ዲፕሎማሲ፣ በትግራይ ተራሮችና በኦጋዴን በረሃ የተደረገውን ውጊያ፣ ረዥሙን ወረራ፣ እና ሽንፈትን ፈጽሞ ያልተቀበሉትን አርበኞች ይከታተላል። መጽሐፉ የኢትዮጵያ ጥናት ታላቅ ሰው የሆኑት ሪቻርድ ፓንክኸርስት የጻፉት መቅድም አለው፣ ከጣሊያን ማስታወሻ ደብተሮች፣ ከስዊድንና ከኔዘርላንድ ቀይ መስቀል መዝገቦች፣ ከብሪታኒያ ዘገባዎች፣ እና ጦርነቱን ካዩ ኢትዮጵያውያን ትዝታ ተቀድቷል።

መጽሐፉ ለሦስት ዓይነት አንባቢ ነው። የጣሊያን ወረራን እንደ መርዝ ጋዝና እንደ አርበኞች ጥቂት መስመር ብቻ የሚያውቀው፣ የጉዳዩን ሙሉ መልክ የሚፈልገው ማንኛውም አንባቢ። ከአያቱ አንደበት ስለ አርበኞች ሰምቶ ያደገው፣ የተመዘገበውን ዘገባ የሚፈልገው በዋሽንግተንና በለንደን ያለ ዲያስፖራ ኢትዮጵያዊ። ሁለተኛውን የዓለም ጦርነት የሚያውቅ ግን አንዱ መጀመሪያ ምዕራፉ በአዲስ አበባ መጻፉ ያልተነገረው የትኛውም ሀገር ተራ አንባቢ።

መጽሐፉን ጊዜ ሰጥቶ ማንበብ የሚያስፈልገው ስፋቱና ማስረጃው ናቸው። ፒርስ ጦርነቱን ወደ እውነተኛ መጠኑ ይመልሰዋል፦ ሃርለምንና ኬፕ ታውንን፣ የመንግሥታት ማኅበርንና ስታንዳርድ ኦይልን፣ ዊንስተን ቸርችልንና ኔልሰን ማንዴላን የጎተተ ግጭት። ኢትዮጵያውያንን በሌላ ሰው ታሪክ ውስጥ እንደ ሰለባ ሳይሆን በራሳቸው ታሪክ ውስጥ እንደ ተዋናይ ይይዛቸዋል፣ ማስረጃውም ክብደቱን እንዲሸከም ይፈቅዳል፣ ታላላቆቹ ዴሞክራሲዎች እንዴት ፊታቸውን እንዳዞሩ የሚያሳዩትን ሰነዶች ጨምሮ።

ዋና ቁምነገሮች

• ኢትዮጵያ ብቸኛዋ የአፍሪካ የመንግሥታት ማኅበር አባል ነበረች፣ ማኅበሩም ከዳት። ጣሊያን ስታጠቃ፣ አባላትን ለመከላከል የተማለው አካል ነዳጅን ያላካተተ ማዕቀብ ጣለ፣ የስዊዝ ቦይንም ለጣሊያን የጦር መርከቦች ፈጽሞ አልዘጋም።

• ጦርነቱ የተጀመረው በወልወል በተፈበረከ ግጭት ነው። በ1934 ታኅሣሥ በኦጋዴን የውሃ ጉድጓዶች ላይ የተደረገው ግጭት ሙሶሊኒ የፈለገውን ሰበብ ሰጠው፣ ፒርስም ቅስቀሳው ከሮም የተቀነባበረ ነው ብሎ ይከራከራል።

• ጣሊያን ለማስፈራራት በታለመ መጠን መርዝ ጋዝ ተጠቀመች። አውሮፕላኖች ዬፐራይት የተባለ የሰናፍጭ ጋዝ በወታደሮች፣ በእረኞች፣ በከብቶችና በቀይ መስቀል ሆስፒታሎች ላይ ረጩ፣ ጣሊያን በፈረመቻቸው ስምምነቶች ግልጽ ጥሰት።

• የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የ1936 ለማኅበሩ ያደረጉት ንግግር በዘመናዊ ፖለቲካ እጅግ ከሚጠቀሱ ጥሪዎች አንዱ ነው። በጄኔቫ በአማርኛ እየተናገሩ፣ ለተሰበሰቡት ኃያላን “ዛሬ እኛ ነን፤ ነገ እናንተ ናችሁ” ሲሉ አስጠነቀቁ።

• ወረራው የክፍለ ዘመኑ እጅግ አስከፊ ከተማ ጭፍጨፋዎች አንዱን አስከተለ። በ1937 የካቲት ላይ አንድ የእጅ ቦምብ ምክትል ንጉሡን ግራዚያኒን ካቆሰለ በኋላ፣ የጣሊያን ኃይሎች በአዲስ አበባ ለሦስት ቀን እንደፈለጉ እንዲገድሉ ተፈቀደላቸው፣ ኢትዮጵያም የካቲት 12 ብላ ታስታውሰዋለች።

• ተጋድሎው ፈጽሞ አልቆመም። አርበኞች በአምስት ዓመቱ ወረራ ሙሉ ሲዋጉ ቆዩ፣ ጫናቸውም ብሪታኒያ ከመድረሷ ከረዥም ጊዜ በፊት ሀገሪቱን ለመግዛት የማይቻል አደረጋት።

• ንጉሡ ዋና ከተማይቱን ካጡበት ቀን ልክ አምስት ዓመት ሞልቶ ወደ አገራቸው ተመለሱ። ግንቦት 5 ቀን 1941 ወደ አዲስ አበባ ገቡ፣ ጣሊያኖች በ1936 የያዙበትም ቀን ይኸው ነበር።

• በኢትዮጵያ ለተፈጸመ የጦር ወንጀል አንድም ጣሊያናዊ ፈጽሞ አልተከሰሰም። ጋዝና የበቀል ግድያ ያዘዙ አዛዦች ከ1945 በኋላ ተጠብቀዋል፣ ጦርነቱም ጸጥ ብሎ እንደ የተለየ የተረሳ ግጭት ተቆጥሯል።

ጥልቅ ማጠቃለያ

ፒርስ መጽሐፉን በሦስት ክፍል ይገነባል፣ በታሪኩ ውስጥ በሚያየው ቅርጽ ሰይሟቸዋል፦ መከላከል፣ መጽናት፣ ድል። የመጀመሪያው ክፍል ወደ ጦርነት መንሸራተቱንና ዲፕሎማሲ ሊያስቆመው አለመቻሉን ይሸፍናል። ሁለተኛው ወረራውን፣ ጋዙን፣ የመደበኛውን ሠራዊት ሽንፈትና የወረራውን ዓመታት ይሸፍናል። ሦስተኛው የአርበኞችን ተጋድሎ፣ የብሪታኒያን መልሶ መግባት፣ ነጻ መውጣቱን፣ እና የተከተለውን ረዥም ዝምታ ይሸፍናል። ይህ አወቃቀር ሁለት ታሪኮችን በአንድ ጊዜ እንዲይዝ ይፈቅድለታል፦ በኢትዮጵያ ምድር ላይ የሆነውን፣ እና ሰፊው ዓለም ምን እንዳደረገ ወይም ለማድረግ ምን እንደተወ።

የበረሃው ሰበብ

ወደ ጦርነት የወሰደው መንገድ ወልወል በተባለ የውሃ ጉድጓዶች ስብስብ ውስጥ ያልፋል፣ በኦጋዴን ክልል ጥልቅ ውስጥ ያለ ምንጭ፣ ከጣሊያን ሶማሊላንድ ድንበር አጠገብ። በ1934 ታኅሣሥ ኢትዮጵያውያንና በጣሊያን የሚመሩ ኃይሎች እዚያ ተጋጩ። ፒርስ ግጭቱ የአጋጣሚ የድንበር ብልጭታ ሳይሆን ከሮም የተቀነባበረ ቅስቀሳ ነው ይላል፣ ሙሶሊኒም ቀድሞውኑ ጦርነት ይፈልግ ነበር። የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ምላሽ ኃይልን በኃይል ከመመለስ ይልቅ ጉዳዩን ወደ የመንግሥታት ማኅበር መውሰድ ነበር፣ ይህ ምርጫም የበረሃ ግጭትን ወደ ዓለም አቀፍ ቀውስ ለውጦ የጣሊያንን ሐሳብ በዓለም አጀንዳ ላይ አስቀመጠ።

ከወልወል ጀርባ የቆየ ቁስል ነበር። በ1896 በዓድዋ የጣሊያን ሠራዊት ተሰብሮ ነበር፣ የአውሮፓ ኃይል በአፍሪካ ኃይል በቆራጥነት የተሸነፈበት የመጀመሪያው ጊዜ። ሙሶሊኒ ያን ውርደት ማጥፋት ፈለገ፣ የኢትዮጵያ ድል አድራጊነትም ያን ማጥፊያ ሊሆን ታስቦ ነበር። ዱቼ የቅኝ ግዛት ጀብዱ እያሰላሰለ አልነበረም። ብሔራዊ ሒሳብ እያወራረደ፣ ስልጣን ከያዘበት ጊዜ ጀምሮ ለጣሊያኖች ሲቀጥር የነበረውን አዲሱን የሮም መንግሥት እየገነባ ነበር።

ለኢትዮጵያ አንባቢ ዓድዋ የሚለው ስም ማብራሪያ አያስፈልገውም። በየዓመቱ የሚታሰበው የ1896 ጦርነት፣ ሀገሪቱ የአውሮፓ ሠራዊት ሊሸነፍ እንደሚችል ያረጋገጠችበት ቅጽበት ነው። ሙሶሊኒም ያውቀዋል፣ ጦርነቱም በከፊል የመልሶ ግጥሚያ ጥያቄ ነበር። ድልን ከዓድዋ ታሪክ ጎን ማንበብ 1935ን ከተነጠለ መከራ ወደ አንድ ግጥሚያ ሁለተኛ ምዕራፍ ይለውጠዋል፣ ይህም መጽሐፉን በቀጥታ ከየኢትዮጵያ ታሪክ ጋር ያገናኘዋል፣ ለአንባቢውም ከምኒልክ እስከ ኃይለ ሥላሴ ያለውን መስመር ይሰጣል።

ዓለም ተመለከተ፣ ኃያላኑ ግን ፊታቸውን አዞሩ

ቀውሱ ከአንድ ዓመት በላይ የምዕራቡን ዜናዎች ተቆጣጠረ። የኢትዮጵያ የመንግሥታት ማኅበር አባልነት፣ በወረቀት ላይ፣ ሌሎቹ አባላት ቢጠቃ እንዲከላከሉላት ያስገድድ ነበር። በብሪታኒያ የማኅበሩ ኅብረት ከአሥራ አንድ ሚሊዮን በላይ ሰዎችን የጠየቀ የሰላም ቅኝት ይፋ አድርጎ ነበር፣ ሕዝቡም ወራሪን ለመቃወም በጋራ እርምጃ በብዙ ድምፅ ወስኖ ነበር። ሁሉም የተረዳው ምሳሌ ጣሊያን በኢትዮጵያ ላይ ነበር።

መንግሥታቱ ግን ሕዝባቸውን አልተከተሉም። ብሪታኒያና ፈረንሳይ ሙሶሊኒን ከሂትለር ማራቅ መረጡ፣ ለዚያም በኢትዮጵያ ግዛት ለመክፈል ፈቃደኞች ነበሩ። በ1935 ታኅሣሥ የብሪታኒያ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሳሙኤል ሆርና የፈረንሳዩ ጠቅላይ ሚኒስትር ፒየር ላቫል ለጣሊያን ትልቅ የሀገሪቱን ቁራጭ ለመስጠት በስውር ተስማሙ። የሆር-ላቫል እቅድ ሲወጣ፣ ቅሌቱ ሆርን ከስልጣን አስወጣው፣ ከስሩ ያለው ምርጫ ግን ቀጠለ። በጣሊያን ላይ ማዕቀብ ተጣለ፣ ሆኖም የጦር መሣሪያውን ሊያቆም የሚችለውን ብቸኛ ምርት ነዳጅን ሆን ብሎ አገለለ፣ የስዊዝ ቦይም ለጣሊያን ወታደርና ስንቅ መርከቦች ክፍት ሆኖ ቀረ። ማኅበሩ መሣሪያው ነበረው፣ ለመጠቀም ግን እምቢ አለ።

ይህ ክስተት ቆም ብሎ ማሰብ ያስፈልገዋል። ኢትዮጵያ ሥርዓቱ የጠየቃትን ሁሉ አደረገች። ማኅበሩን ተቀላቀለች፣ ቅሬታዋን ከጦር ሜዳ ይልቅ ወደ ጄኔቫ አመጣች፣ የጋራ ደኅንነት ቃልንም ታመነች። ቃሉ ባዶ ነበር። ለኢትዮጵያ አንባቢ ይህ ይታወቀዋል፣ የኋላ ኋላ ቀውሶች በዚያው የስጋት ቋንቋና በዚያው የእርምጃ እጦት ሲጫወቱ ላየ።

ታንኮች፣ ጋዝ፣ እና ግን የተዋጉት

ወረራው በ1935 ጥቅምት ተከፈተ። የጣሊያን የመጀመሪያ አዛዥ ዴ ቦኖ በጥንቃቄ ወደ ሰሜን ገሰገሰ የዓድዋንም ምሳሌያዊ ሽልማት ያዘ፣ ለሙሶሊኒ ዘገምተኛ ሆኖ ሲገኝ በፒዬትሮ ባዶሊዮ ተተካ፣ ሮዶልፎ ግራዚያኒም ከደቡብ ገፋ። ኢትዮጵያውያን በሁሉም መለኪያ በመሣሪያ ያንሱ ነበር። ጠመንጃዎቻቸው ብዙ ጊዜ አሮጌና ያልተመጣጠኑ ነበሩ፣ ጋሻዎቻቸው የጎሽ ቆዳ ነበሩ፣ በታንኮችና በአውሮፕላኖች ፊትም ድፍረትና መሬት ነበራቸው።

ለተወሰነ ጊዜ ይህ ከበቂ ቀረበ። በ1935 ታኅሣሥ በደምበጊና ማለፊያ፣ በራስ እምሩ የሚመሩ ተዋጊዎች በጠባብ ሸለቆ ውስጥ የጣሊያንን ጦር አጥለቅልቀው ሃምሳ የተማረኩ መትረየሶችን ይዘው ወጡ። “አረመኔዎች” ራሳቸውን እያስቆሙ ነው የሚለው ዜና ዓለምን አስደነቀ ሙሶሊኒንም አበሳጨ። ስለዚህ ጣሊያን ተጋድሎውን የሰበረውን መሣሪያ ጨበጠች፦ መርዝ ጋዝ። አውሮፕላኖች ዬፐራይትን በሙሉ አካባቢዎች ላይ ረጩ። ጋዙ ወታደሮችንና እረኞችን አቃጠለ፣ ውሃና ግጦሽ አበላሸ፣ የቆሰሉትን ለማከም በሞከሩ የቀይ መስቀል ሆስፒታሎች ላይ ወረደ። የመጨረሻው ትልቅ ውጊያ በሰሜን በማይጨው በ1936 መጋቢት መጨረሻ፣ እስከ ፋሲካ ድረስ ሆነ፣ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ራሳቸው ሜዳ ላይ የወጡበት። ሠራዊቱ ተሰባበረ፣ ወደ አሻንጊ ሐይቅ የተደረገው ማፈግፈግም በጋዝና በአየር ጥቃት ጎዳና ሆነ።

የመማሪያ መጽሐፉ ይህን ወደ አንድ ሐረግ ይቀንሰዋል፦ ጣሊያን መርዝ ጋዝ ተጠቀመች። ድል ለተማሪው ከሐረጉ ጀርባ ያሉትን ስሞችና ቦታዎች ይሰጣል፣ ደምበጊናንና ማይጨውን የአሻንጊ ሐይቅ ዳርቻዎችንም፣ ሰዎችን ወደዚያ የመሩትን አዛዦች እምሩን፣ ካሳንና ስዩምን። እነዚያ ተዋጊዎች መሪዎችና ስልት የነበራቸው መደበኛ ሠራዊት ነበሩ፣ ጠላታቸው ሊጠቀምበት በተከለከለ ግን በተጠቀመበት የኬሚካል መሣሪያ የተሸነፉ። ለአንባቢው ይህ ምዕራፍ “ጣሊያን ጋዝ ተጠቀመች” የሚለውን አንድ መስመር ባለ ሦስት ገጽታ ያደርገዋል።

የንጉሥ ብቸኛ ጸሎት

ሠራዊቱ ከተሰበረ በኋላ፣ ንጉሡ ወደ ስደት ሄዱ፣ በ1936 ሰኔ ላይም የትኛውም የሀገር መሪ ቀድሞ ያላደረገውን አደረጉ። በጄኔቫ ወደ የመንግሥታት ማኅበር መድረክ ወጥተው ለተሰበሰቡት ኃያላን በቀጥታ ተናገሩ። በረንዳ ላይ የነበሩ የጣሊያን ጋዜጠኞች ሊያስቆሟቸው ሞከሩ በጥበቃዎችም ተወገዱ። በአማርኛ ለመናገር መርጠው፣ ጋዙን፣ የተጣሱትን ስምምነቶች፣ የተተዉትን ቃሎች ዘረዘሩ። “እግዚአብሔርና ታሪክ ፍርዳችሁን ያስታውሳሉ” አሏቸው። ከመድረኩ ሲወርዱ ማይክራፎኑ ራሱን አስተማማኝ አድርጎ ለሚቆጥር አውሮፓ ያስተላለፉትን የመጨረሻ ማስጠንቀቂያ ቀዳ፦ “ዛሬ እኛ ነን፤ ነገ እናንተ ናችሁ።”

ንግግሩ በዚያ ሳምንት አንድም ድምፅ አልለወጠም። አንድም ልኡክ መልስ አልሰጣቸውም። በሦስት ዓመት ውስጥ፣ ኢትዮጵያ እንድትወድቅ የተዉት ኃያላኑ ራሳቸው ከዚያው ጠላት ጋር ጦርነት ውስጥ ገቡ፣ ማስጠንቀቂያቸውም እንደ ትንቢት ተነበበ።

ከመጽሐፉ ርእስ ጀርባ ያለው “የይሁዳ አንበሳ አሸነፈ” የሚለው መፈክር ከጦርነቱ ይቀድማል። በኢትዮጵያ ንግሥና ውስጥ የሚሮጠው የሰለሞናዊ ይገባኛልና የንጉሡን ይፋ ድምፅ የቀረጸው ቅዱስ ጽሑፍ ነው። በጄኔቫ ያደረጉት ጥሪ የሞራል ጥያቄ ሆኖ ቀረበ፣ ራሳቸውን ክርስቲያንና ሥልጡን ብለው ለሚጠሩ ኃያላን፣ የአፍሪካ ሀገር አደጋ ላይ ስትሆን ግን እነዚያ ቃሎች ምን ያህል እንዳላሰሯቸው አጋለጠ። ለኦርቶዶክስም ሆነ ለሙስሊም ኢትዮጵያዊ አንባቢ፣ ጥሪው ራሱን በክርስቲያን ሥልጣኔ በሚኮራ ግን ፈተናውን በወደቀ ዓለም ፊት የቀረበ የሞራል ይገባኛል ሆኖ ይነበባል።

ወረራውና የካቲት 12

ጣሊያን መንግሥቷን አወጀች በወረራም ተቀመጠች። ጥንታዊው የአክሱም ሐውልት ተወርዶ በ1937 እንደ ዘረፋ ምልክት ወደ ሮም ተላከ። ጣሊያኖች መንገዶችንና ሰፈሮችን ሠሩ፣ ገጠሩን ግን ፈጽሞ አልያዙም፣ በዋና ከተማው ያለው ቁጭትም ቀጣይ ነበር። በ1937 የካቲት ላይ ፈነዳ። በአንድ ይፋዊ ሥነ ሥርዓት ላይ፣ ሁለት ወጣቶች፣ ሞገስ አስገዶምና አብርሃ ደቦጭ፣ በምክትል ንጉሡ በግራዚያኒ ላይ የእጅ ቦምቦች ወረወሩ። እርሱ በመቶዎች በሚቆጠሩ የስብርባሪ ቁስሎች ተረፈ፣ የበቀል እርምጃውም ፈጣንና ግዙፍ ነበር። የአካባቢው የፋሺስት ፓርቲ ጸሐፊ ጊዶ ኮርቴዜ ለጣሊያን ሲቪሎችና ወታደሮች የሦስት ቀን ፍቃድ ሰጠ። በአዲስ አበባ ውስጥ በብረት ዘንግ፣ በጠመንጃና በቤንዚን ጣሳ አለፉ፣ ቤተሰቦችን በቤታቸው ውስጥ እየደበደቡ፣ እየተኮሱና እያቃጠሉ። በሺዎች የሚቆጠሩ ኢትዮጵያውያን ሞቱ፣ ሀገሪቱም የካቲት 12፣ የግራዚያኒ ጭፍጨፋ ብላ በምታስታውሰው ውስጥ።

ፒርስ፣ በታሪክ ምሁር ኢያን ካምቤል ሥራ ላይ ተደግፎ፣ ግድያው ድንገተኛ ሳይሆን የተደራጀ መሆኑን ያሳያል፣ እውነቱም ኋላ እንዴት እንደተቀበረ፣ ጥቃቱ በራሱ በምክትል ንጉሡ ሠራተኞች ውስጥ ጀምሮ ሊሆን ይችላል የሚለውን ውርደት ጣሊያን ለማስቀረት፣ ከሮም ካሉ ባለስልጣናት እንኳ ተደብቆ።

የካቲት 12 በኢትዮጵያ ረቂቅ ታሪክ አይደለም። ቀኑ ይታሰባል፣ በአዲስ አበባም ሐውልት ሙታኑን ይሰይማል። ድል ለመታሰቢያው የሚጨምረው ከጣሊያን ማስታወሻ ደብተሮችና ከኋላ ጥናት የተቀዳውን የተመዘገበ ቅደም ተከተል ነው፣ እና ሰለባዎቹ የከተማዋ ተራ ነዋሪዎች፣ ለይፋዊ ዝግጅት የወጡ ሽማግሌዎችና ድሆች መሆናቸውን ማስታወሱ ነው።

አርበኞችና የመመለሻ መንገድ

ጣሊያኖች ሊጨፈልቁት ያልቻሉት ተጋድሎ የራሱ ስም ነበረው። የውጭ ሰዎች ተዋጊዎቹን ፓትሪዮት ይሏቸው ነበር፤ ኢትዮጵያውያን አርበኞች ይሏቸው ነበር። ለአምስት ዓመት ወረራውን አስጨነቁ፣ ኮረብታ ውስጥ እየሰወሩ፣ እየመቱ እየጠፉ፣ ሀገሪቱን በእውነት ለመግዛት የማይቻል እያደረጉ። ኢትዮጵያን ጠንቅቆ የሚያውቀው ጋዜጠኛ ጆርጅ ስቲር፣ የአርበኛው ዋነኛ መሣሪያ “የማይታይ በሁሉም ቦታ መገኘቱ”፣ ቀጥሎ የት እንደሚታይ ቋሚ እርግጠኝነት አለመኖሩ ነው ሲል ጻፈ።

ጣሊያን በ1940 ወደ ሰፊው ጦርነት ስትገባ፣ ብሪታኒያ በመጨረሻ ለመንቀሳቀስ ምክንያት አገኘች። እንግዳ ጠባይ ያለው መኮንን ኦርድ ዊንጌት እርሱ “ጊዲዮን ኃይል” ብሎ የጠራውን ለመገንባት ተላከ፣ ከአርበኞች ጎን የሚዋጋና ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴን ወደ ሀገሪቱ የሚመልስ ትንሽ ጦር። የ1941 ዘመቻ የብሪታኒያንና የኮመንዌልዝ ወታደሮችን፣ የሱዳን ክፍሎችን፣ እና ለግማሽ አስርት ዓመት ጦርነቱን የተሸከሙትን አርበኞች አጣመረ። ከተማ በከተማ፣ ወረራው ፈረሰ።

ቃሉ ይቆጠራል። ብሪታኒያ የመጣችው ቀድሞውኑ አምስት ዓመት የሞላው ጦርነት ማብቂያ ላይ ነበር፣ ድልም አርበኞችን በራሳቸው ነጻ መውጣት ማዕከል ላይ ይይዛቸዋል። በብዙ ኢትዮጵያ ቤተሰቦች ውስጥ “አርበኛ” የሚለው ቃል አሁንም አንድ አያትን ይሰይማል፣ መጽሐፉም ለዚያ ውርስ የተመዘገበ ክብሩን ይሰጣል።

የነጻነት ቀን፣ እና ዓለም የረሳው ጦርነት

ግንቦት 5 ቀን 1941 ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ወደ አዲስ አበባ ተመልሰው ገቡ። ቀኑ ሆን ተብሎ የተመረጠ ነበር። ባዶሊዮ የጣሊያንን መንግሥት ለዘላለም እንደሚዘልቅ እያሰበ በዚያው በሮች ካለፈ ልክ አምስት ዓመት ሞልቶ ነበር። የአበበ አረጋይ አሥራ አምስት ሺህ ያህል አርበኞች ወደ ከተማይቱ ዘመቱ፣ ዊንጌት ነጭ ፈረስ ጋለበ፣ ንጉሡ ኮርቻ ስላስጨነቃቸው በጥቁር ፎርድ መኪና መጡ፣ ሕዝቡም አበባ እየጣለ በመንገዱ ላይ ሲሰግድ። ከመድረኩ፣ እንደ ሁልጊዜ ወደ ቅዱስ ጽሑፍ ዘረጉ፦ “በዚህ ቀን ኢትዮጵያ እጆቿን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች።”

ከዚያ መርሳቱ ተጀመረ። ከ1945 በኋላ ግጭቱ “ሌላ ጦርነት” ተብሎ ተመዘገበ፣ ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት የተለየ ለመመለስም የማይገባ። ባዶሊዮ ለተባባሪዎቹ እጅ ሰጠ እንደ ጠቅላይ ሚኒስትር እንዲያስቀሩትም አሳመናቸው፣ ይህም እርሱን መክሰስ የማይቻል አደረገ። ግራዚያኒ በ1948 ተፈረደበት፣ ሆኖም ከጀርመኖች ጋር በኢጣሊያውያን ላይ ስለተባበረ እንጂ በኢትዮጵያ ስለፈጸመው አልነበረም፣ ብዙም ሳይቆይ ተፈታ። በወረራውና በወረራው ጊዜ ለተፈጸመው የጦር ወንጀል አንድም ጣሊያናዊ ፈጽሞ አልተከሰሰም። ፒርስም ፓንክኸርስትም እንደሚያስታውቁት፣ ዝምታው በጣም ስለቆየ በ2012 በጣሊያን አንዲት ከተማ ለግራዚያኒ ሐውልት ልትተክል ቻለች፣ ይህም ፒርስ መጽሐፉን እንዲጽፍ ካነሳሱት ነገሮች አንዱ ነው።

የአክሱም ሐውልት በመጨረሻ ተመልሶ በራሱ ሜዳ ላይ እንደገና ተተከለ፣ ፒርስም ይህን በረዥሙ መርሳት ላይ እንደ ትንሽ የፍትሕ ድርጊት ይይዘዋል። የመጽሐፉ ዓላማም በመጨረሻ ይኸው ነው። ዘገባውን በሙሉ ያስቀምጣል፣ ጦርነቱ እውነተኛ መጠኑን እንዲይዝ አርበኞችም ስማቸውን እንዲይዙ። በትክክል ማስታወስ ራሱ የክብር ዓይነት ነው።

ስለ ደራሲው

ጄፍ ፒርስ ካናዳዊ ጸሐፊና ጋዜጠኛ ነው። ድል፣ በ2014 በስካይሆርስ የታተመ፣ የ1935 እስከ 1941 የጣሊያን-ኢትዮጵያ ጦርነት የትረካ ታሪኩ ነው፣ ግጭቱን ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት ታሪክ ዳር ለማዳን የተጻፈ። ለመገንባትም ከሰፊ የመጀመሪያ እጅ ምንጭ ሠራ፣ የጣሊያን የዓይን ምስክር ማስታወሻ ደብተሮችን፣ የስዊድንና የኔዘርላንድ ቀይ መስቀል ተልእኮ መዝገቦችን፣ የብሪታኒያ ዲፕሎማሲና የጋዜጠኝነት ምንጮችን፣ እና የፓንክኸርስት ቤተሰብ የግል ስብስብን ጨምሮ። በምርምሩ ጊዜ በኢትዮጵያ ተዘዋወረ፣ በመጽሐፉ ውስጥ ያሉ በርካታ ፎቶዎችም በአክሱም፣ በላሊበላና በአዲስ አበባ ዙሪያ የተነሱ የራሱ ናቸው። መጽሐፉ የታሪክ ምሁርና የዘመናዊ የኢትዮጵያ ጥናት ቀደምት መሥራቾች አንዱ የሆኑት ሪቻርድ ፓንክኸርስት የጻፉት መቅድም አለው፣ ለጋዜጠኛው ጆርጅ ስቲርና ለኢትዮጵያ አርበኞችም ተወስኗል።