ብራውን ኮንዶር የተባለው ሰው

በቶማስ ኢ. ሲመንስ

ምክረ ሐሳብ

በ1935 ፋሺስት ኢጣሊያ ሠራዊቷን በኢትዮጵያ ድንበሮች ላይ ስታከማች፣ ከጋልፍፖርት ሚሲሲፒ የመጣ የ32 ዓመት ጥቁር አሜሪካዊ መካኒክና አብራሪ አገልግሎቱን ለኢትዮጵያ ለመስጠት ብቻውን አትላንቲክን ተሻገረ። ስሙ ጆን ቻርልስ ሮቢንሰን ነበር። በአንድ ዓመት ውስጥ የንጉሠ ነገሥቱን የአየር ኃይል የሚያዝ ኮሎኔል ሆነ፤ የኢጣሊያ አየር ኃይል በተቆጣጠረው ሰማይ ውስጥ ያልታጠቁ አውሮፕላኖችን እያበረረ፣ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴን ወደ ጦር ግንባርና ወደ ኋላ እያደረሰ፣ ሦስት ቁስሎችን፣ ሁለት የመርዝ ጋዝ መመረዞችንና መልእክተኛ አውሮፕላኖቹን የሚያድኑ የኢጣሊያ ተዋጊዎችን ተርፎ አለፈ። ቶማስ ሲመንስ ይህን ሕይወት ከቃለ መጠይቆችና ከመዛግብት መልሶ ለመገንባት ሠላሳ ዓመት ገደማ አሳለፈ፤ ምክንያቱም የታሪክ መጻሕፍት ከሞላ ጎደል አልመዘገቡትም ነበር።

መጽሐፉ በመጀመሪያ ለኢትዮጵያውያን አንባቢዎች ይናገራል፤ በአገሪቱ ጨለማ ሰዓት ያገለገለንና በአፈሯ መቀበርን የመረጠን የውጭ አገር ሰው በውስጡ ያገኛሉ። የ1935-41ን የኢጣሊያ ወረራ ለሚማሩ ግን ለኢትዮጵያ የበረረውን አሜሪካዊ በመማሪያቸው ለማያገኙ የሁለተኛ ደረጃ መልቀቂያ ፈተና ተማሪዎች ይናገራል። በአዲስ አበባም ሆነ በስደት ለሚኖር፣ የዘመናዊው የኢትዮጵያ አየር ኃይልና የኢትዮጵያ አየር መንገድ መሥመር በዘር በተከፋፈለ የሚሲሲፒ የባሕር ዳርቻ ላይ የመጀመሪያውን አውሮፕላን ወዳየ ልጅ እንዴት እንደሚመለስ መረዳት ለሚፈልግ ለማንኛውም አንባቢም ይናገራል።

ሲመንስ እንደ አብራሪ ይጽፋል፤ ለበረራ ዝርዝሮች የተራኪ ዓይን፣ ለመዝገብ የተመራማሪ ትዕግሥት አለው። ትዕይንቶችንና ንግግሮችን ሮቢንሰንን ከሚያውቁ ሰዎች ከተቀዱ ቃለ መጠይቆች መልሶ ይገነባል፤ ስለዚህ መጽሐፉ በአሥርተ ዓመታት ሰነድ ላይ እያረፈ እንደ ልብ ወለድ ይነበባል። የሚወጣው ድርብ ምስል ነው፦ በፊቱ የተዘጋውን በር ሁሉ እምቢ ያለ ሰው፣ እና ሁለት አገሮች፤ እንዲበር ያልፈቀደችለትና ኮሎኔል ያደረገችው።

ዋና ቁምነገሮች

• የሰባት ዓመቱ ልጅ በ1910 በጋልፍፖርት የባሕር ዳርቻ የሕይወቱን ሕልም አገኘ። ጆን ሮቢንሰን በሚሲሲፒ ዳርቻ ላይ የሚያርፍ አውሮፕላን አይቶ እንደሚበር ወሰነ፤ እናቱ ግን ጥቁር ሰው ከአውሮፕላን ጋር መነካካት እንደማይገባው አስጠነቀቀችው።
• የአሜሪካ በረራ ለጥቁር ተማሪዎች ዝግ ስለነበር ሮቢንሰን ለመግባት ወለል ጠረገ። በቺካጎው ከርቲስ-ራይት ትምህርት ቤት ደጋግሞ ውድቅ ተደርጎ የቅዳሜ ምሽት የጽዳት ሥራ ያዘ፤ ከክፍሉ ጀርባ ሆኖ አዳመጠ፤ ከእያንዳንዱ ትምህርት በኋላም የሰሌዳውን ማስታወሻ ገለበጠ።
• ተከታታይ ቀዳሚነቶችን ሰበሰበ። የንግድ፣ የብዙ ሞተርና የአየር ትራንስፖርት ብቃት ያገኘ የመጀመሪያው ጥቁር አሜሪካዊ ሆነ፤ በአሜሪካ በጥቁሮች ባለቤትነት የተያዘውን የመጀመሪያውን የአየር ማረፊያ የሮቢንስ አየር ማረፊያን ለማቋቋም ረዳ፤ በ1932 የቻለንጀር አብራሪዎች ማኅበርን መሠረተ።
• አሜሪካ የነፈገችውን የማስመስከሪያ ሜዳ ኢትዮጵያ ሰጠችው። በአሶሺዬትድ ኔግሮ ፕሬስና በንጉሠ ነገሥቱ ዘመድ በዶ/ር መላኩ ባየን በኩል ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በ1935 ወደ አዲስ አበባ ጋበዙት፤ የንጉሠ ነገሥቱን የአየር ኃይል የሚያዝ ኮሎኔል አደረጉት።
• የአየር ኃይሉ ሁለት ደርዘን የማይሞሉ አውሮፕላኖች ነበሩት፤ አንዳቸውም መሣሪያ አልያዙም። ከኢጣሊያ ሁለት መቶ ዘመናዊ የጦር አውሮፕላኖች ፊት ሮቢንሰን አብራሪዎቹ መልእክተኞች እንጂ ተዋጊዎች እንዳይሆኑ አዘዘ፤ አውሮፕላን በቁጥቋጦ ሥር መደበቅ፣ በሰማይ ከታየ ነጥብ ሁሉ መሸሽ።
• ወደ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት የሚወስደው መንገድ ሲከፈት ያየ የመጀመሪያው አሜሪካዊ ነበር። ኦክቶበር 3 ቀን 1935 ከማረብ ወንዝ በላይ ካልታጠቀ ፖቴዝ ላይ ሆኖ መቶ ሺህ የኢጣሊያ ወታደሮች ኢትዮጵያን ሲወሩ ተመለከተ፤ የተከተለውን የሰናፍጭ ጋዝ ዜናም ተሸከመ።
• ሲመንስ እንደሚከራከረው ያለ ሮቢንሰን የቱስኬጂ አብራሪዎች ባልኖሩ ነበር። በ1934 ቱስኬጂ በረራን እንዲከተል አሳመነ፤ ለመጀመሪያው ዋና አስተማሪ በቺካጎ ትምህርት ቤቱ የላቀ ሥልጠና ሰጠ፤ ተዋጊዎቹን በበረራ ላይ የሚያቆዩትን ጥቁር መካኒኮችም አሠለጠነ።
• የመጨረሻ ዐሥርት ዓመቱን፣ በመጨረሻም ሕይወቱን፣ ለኢትዮጵያ በረራ ሰጠ። በ1944 ተመልሶ የአየር ኃይሉን መልሶ ገነባ፤ ከሦስት መቶ በላይ አብራሪዎችንና መካኒኮችን አሠለጠነ፤ የኢትዮጵያ አየር መንገድ የሆነውን አየር መንገድ ለማቋቋም ረዳ፤ በ1954 ከምሕረት በረራ መልስ በደረሰ አደጋ ምክንያት ሞተ።

ጥልቅ ማጠቃለያ

ሲመንስ መጽሐፉን ከሠላሳ ዓመት ገደማ የመጀመሪያ ምርምር ገነባው፤ ከሮቢንሰን እህት፣ ከንግድ አጋሩ ኮርኔሊየስ ኮፊ፣ ከአብራሪ ጓደኞቹ፣ ከተማሪዎቹ እና በኢትዮጵያ አብረውት ከበረሩት ሰዎች ጋር የተቀዱ ቃለ መጠይቆችን ጨምሮ። በወቅቱ የተጻፈው ጥቂት ስለነበር ደራሲው ትዕይንቶችን፣ ንግግሮችንና የበረራ ቅጽበቶችን ከእነዚያ ምስክርነቶችና ከጋዜጣ መዛግብት መልሶ ይገነባል፤ ታሪኩንም በሚሲሲፒ፣ በቺካጎና በአዲስ አበባ መካከል እየተዘዋወረ በትረካ መልክ ያቀርባል።

በሚሲሲፒ የባሕር ዳርቻ ላይ ያለ ልጅ

ጆን ቻርልስ ሮቢንሰን ራይት ወንድማማቾች ለመጀመሪያ ጊዜ በበረሩበት ዓመት በ1903 በካራቤል ፍሎሪዳ ተወለደ። አባቱ ከሞተ በኋላ እናቱ ሰለስት ሁለቱን ልጆቿን ይዛ ወደ ጋልፍፖርት ሚሲሲፒ ተዛወረች፤ እዚያም ጆንን እንደ ራሱ ልጅ ያሳደገውን ገር የባቡር መካኒክ ቻርልስ ኮብን አገባች። በ1910 አብራሪው ጆን ሞይሳንት በውሃ ላይ የሚያርፍ አውሮፕላን በጋልፍፖርት የባሕር ዳርቻ አሳረፈ፤ የሰባት ዓመቱ ጥቁር ልጅም ከእናቱ እጅ አምልጦ እጆቹን ወደ በራሪው መኪና ዘርግቶ በአሸዋው ላይ ሮጠ። ከዚያ ቀን ጀምሮ ሕልሙ አልለቀቀውም፤ እናቱ ግን ጥቁር ሰው ከአውሮፕላን ጋር መነካካት እንደማይገባው በግልጽ ነገረችው። የልጅነቱ ጋልፍፖርት በጥብቅ የዘር መለያየት የታጠረች ነበረች፦ ከነጭ ትምህርት ቤቶች የተጣሉ ያረጁ መጻሕፍት፣ በባቡር ጣቢያው የተለያዩ መጠበቂያ ክፍሎች፣ በሲኒማ ቤቱ ለጥቁሮች የተመደበ ሰገነት። ወላጆቹ ግን ለትምህርቱ ሳይታክቱ ቆጠቡ፤ ይህ ልጅን ለትምህርት ለማብቃት ገንዘብ የሚያጠራቅም ማንኛውም ኢትዮጵያዊ ቤተሰብ የሚያውቀው ድካም ነው፤ የዘር መለያየት ሊቆልፈው ያልቻለው በር ወላጆቹ አስቀድመው የከፈሉበት በር ነበር። በ1921 ጆን ለጥቁሮች በተመደበ የባቡር ፉርጎ ተሳፍሮ ቡከር ቲ. ዋሽንግተን ወደ መሠረተውና ጆርጅ ዋሽንግተን ካርቨር ገና ወደሚያስተምርበት ወደ አላባማው ቱስኬጂ ተቋም ሄደ። በ1924 በአውቶሞቲቭ መካኒካል ሳይንስ ተመረቀ። ሲመንስ እንደሚጽፈው ስለ ውስጣዊ ማቃጠያ ሞተሮች ከአዲሱ ምሩቅ የበለጠ የሚያውቅ ሰው በየትኛውም ዘር ጥቂት ነበር፤ ሆኖም በሚሲሲፒ የባሕር ዳርቻ ያሉት ጋራዦች በሙሉ የመጥረግ፣ ጎማ የመቀየርና መኪና የማጠብ ሥራ ብቻ አቀረቡለት።

ወለል እየጠረገ ወደ ሰማይ

ዲፕሎማውን ይዞ በሚሲሲፒ የመካኒክነት ሥራ ማግኘት ስላልቻለ ወደ ሰሜን ሄደ፤ መጀመሪያ ከረዳትነት ተነስቶ ተፈላጊ የሞተር ባለሙያ ወደ ሆነባት ዴትሮይት፣ ከዚያም የራሱን ጋራዥ ወደ ከፈተባት ቺካጎ። የከርቲስ-ራይት የበረራ ትምህርት ቤት ማመልከቻውን ደጋግሞ ውድቅ አደረገ፤ ዘርን ሳይጠቅስ ሁልጊዜ ሰበብ እያገኘ። ስለዚህ ሮቢንሰን በትምህርት ቤቱ የቅዳሜ ምሽት የጽዳት ሠራተኛነት ቦታ አመለከተ፤ የምሽቱ የመሬት ትምህርት በሚሰጥበት ክፍል እየጠረገ ከኋላ ሆኖ እያንዳንዱን ቃል አዳመጠ፤ ትምህርቱ ሲያበቃም በጥቁር ሰሌዳዎቹ ላይ የቀረውን ማስታወሻ ገለበጠ። የተማረውን ለጥቁር ጓደኞቹ የአየር ጥናት ቡድን በየእሁዱ አካፈለ፤ ቡድኑም በአምስት ዶላር በፖስታ በታዘዙ ንድፎችና በታደሰ የሞተር ብስክሌት ሞተር የሚሠራ አውሮፕላን አብሮ ሠራ። በማታ ትምህርት የሚማር፣ አንድን መጽሐፍ ከጓደኞቹ ጋር የሚካፈል ኢትዮጵያዊ ተማሪ የሮቢንሰንን ዘዴ ያውቀዋል፦ አዳምጥ፣ ሰሌዳውን ገልብጥ፣ እሁድ ለሌሎች አስተምር። አስተማሪው ቢል ሄንደርሰን በቤት የተሠራውን አውሮፕላን መርምሮ ራሱ ሲያበርረው፣ ሮቢንሰን ወደ ትምህርት ቤቱ እንዲገባ ገፋፋ። ስናይደር የተባለ አስተማሪ በሽክርክሪቶችና በመውደቂያ ልምምዶች ሊያስፈራራው ሞከረ፤ ሮቢንሰን አውሮፕላኑ ጎን ላይ እስኪያስመልሰው ደረሰ፤ ሆኖም ለእያንዳንዱ ትምህርት እየተመለሰ በስምንተኛው ሰዓቱ ብቻውን በረረ። ሊንድበርግ አትላንቲክን በተሻገረበት በ1927 ፈቃዱን አገኘ፤ ቀጥሎም የንግድ፣ የብዙ ሞተርና የአየር ትራንስፖርት ብቃቶችን የያዘ የመጀመሪያው ጥቁር አሜሪካዊ ሆነ። ከርቲስ-ራይት ሴቶችን የጨመረውን የመጀመሪያውን ሙሉ በሙሉ ጥቁር የአውሮፕላን መካኒኮች ክፍል እንዲያስተምር ቀጠረው። ከጓደኛው ከኮርኔሊየስ ኮፊ ጋር የታደሰ የሁድሰን መኪናንና ሁለት መቶ ዶላርን ለመጀመሪያ አውሮፕላናቸው ለወጡ፤ በአሜሪካ በጥቁሮች ባለቤትነት ተይዞ የሚተዳደረውን የመጀመሪያውን የአየር ማረፊያ የሮቢንስ አየር ማረፊያን ለማቋቋም ረዱ፤ በ1932ም የቻለንጀር አብራሪዎች ማኅበርን መሠረተ። በ1934 ወደ ቱስኬጂ የምሩቃን መሰብሰቢያ በአውሮፕላን በርሮ የኮሌጁ አመራር ገንዘብ ሲገኝ የበረራ ትምህርት ቤት እንዲቋቋም ቃል እንዲገባ አሳመነ።

ከአዲስ አበባ የመጣው ጥሪ

በአሶሺዬትድ ኔግሮ ፕሬስ ዝግጅት ላይ ሮቢንሰን ጥቁር አብራሪዎች ከሁሉ በላይ አንድ ነገር እንደሚያስፈልጋቸው በይፋ ተናገረ፦ ሙያዊ ብቃትን ከጥርጣሬ በላይ የማስመስከር ዕድል። የዜና አገልግሎቱ መሥራች ክላውድ ባርኔት እነዚህን ቃላት በወቅቱ በአሜሪካ ለነበሩት የንጉሠ ነገሥቱ ዘመድ ለዶ/ር መላኩ ባየን አደረሰ። ወረራ የተደቀነባት ኢትዮጵያ አብራሪዎች ያስፈልጓት ነበር። ቀደም ብሎ ሁበርት ጁሊያን የተባለው ትዕይንተኛ ለንግሥ በዓል ተጠብቆ የነበረውን የንጉሠ ነገሥቱን ተወዳጅ አውሮፕላን በባሕር ዛፍ ላይ አከስክሶ ስለነበር፣ ንጉሠ ነገሥቱ የሮቢንሰንን መዛግብት አስመርምረው እንከን የለሽ ሆነው ሲገኙ የግብዣ ቴሌግራም ላኩ። ቤተሰብና ወዳጆች እንዳይሄድ ለመኑት። በሜይ 1935 ሮቢንሰን ከኒው ዮርክ በአንደኛ ማዕረግ ተሳፍሮ ወደ ማርሴይ ተሻገረ፤ በትንሽ መርከብ በስዊዝ ቦይ በኩል ወደ ጅቡቲ ወረደ፤ ከዚያም በጠባቡ የባቡር ሐዲድ 488 ማይል ወጥቶ አዲስ አበባ ደረሰ፤ በ2,300 ሜትር ገደማ ከፍታ ላይ የባሕር ዛፍ መዓዛ ወዳላት፣ የግመል ካራቫኖች ከቆንስላ ሰንደቆች ጋር ጎዳና ወደሚጋሩባት ዋና ከተማ። አንድ የአሜሪካ ጋዜጠኛ ቀድሞ «ብራውን ኮንዶር» (ቡናማው ኮንዶር) ብሎ ሰይሞት ነበር፤ ስሙም ከእሱ በፊት ኢትዮጵያ ደረሰ። በባቡሩ ላይ የቤተ መንግሥቱ መልእክተኛ ራስ መብራቱ የሚመጣውን ጦርነት ሒሳብ ዘረዘረለት፦ ሦስት መቶ ሺህ ገደማ ሠራዊት፣ ሩቡ ብቻ ዘመናዊ ሥልጠና ያለው፣ ከኢንዱስትሪ ኃይል ጋር ሊፋጠጥ፤ ሁለት ደርዘን የማይሞሉ አውሮፕላኖች፣ አንዳቸውም ያልታጠቁ፣ ከኢጣሊያ ሁለት መቶ ፊት ለፊት፤ መሣሪያ ማምረት የማትችለዋን አገር ብቻ የሚጎዳ የጦር መሣሪያ ማዕቀብ። የሁለተኛ ደረጃ መልቀቂያ ፈተና የሚዘጋጅ ተማሪ የ1935-41ን ወረራ፣ የመንግሥታት ማኅበርን ክህደትና አርበኞችን ይማራል፤ የኢትዮጵያን ጥሪ የመለሱት ጥቁር አሜሪካውያን ግን በመደበኛው ትረካ ብዙም አይታዩም። በአሜሪካ የነበሩ ጥቁር ማኅበረሰቦች የኢትዮጵያን ነጻነት እንደ ራሳቸው ጉዳይ ቆጥረው ገንዘብ ሰበሰቡ፣ የኢጣሊያ ንግዶችንም አወገዙ።

መሣሪያ የሌለው የአየር ኃይል ኮሎኔል

በቤተ መንግሥት ሲቀበሉት የኮሎኔል ማዕረግ፣ የንጉሠ ነገሥቱ የአየር ኃይል አዛዥነት እና የአሜሪካ ፓስፖርቱን እንዳይነካ ተደርጎ የተዘጋጀ የኢትዮጵያ ዜግነት ቀረበለት። የወረሰው የአውሮፕላን ክምችት ሙዚየም ነበር፦ ጥቂት የፈረንሳይ ፖቴዝ 25 ባለሁለት ክንፍ አውሮፕላኖች፣ አንድ ፎከር ባለሦስት ሞተር፣ አንድ ፋርማን፣ ሁለት የዩንከርስ ማመላለሻዎች፤ የሚያበሯቸውም ዐሥራ ስምንት ገደማ አብራሪዎች፣ ከእነሱም በርካቶቹ ጦርነት በታወጀ ቅጽበት ወደ አገራቸው እንዲመለሱ የሚታዘዙ ፈረንሳውያን ነበሩ። ሮቢንሰን እያንዳንዱን የጦርነት ፍቅር የሚያስከፋ ግን የሰዎቹን ሕይወት ያተረፈ መርሕ አስቀመጠ፦ መልእክተኞች እንጂ ተዋጊዎች አይደለንም። አውሮፕላኖች እንዳረፉ ነዳጅ ይሞላሉ፣ በቁጥቋጦ ሥር ይደበቃሉ፤ አብራሪዎች መሬቱን ተከትለው በዝቅታ ወይም በደመና ውስጥ በከፍታ ይበራሉ፤ በሰማይ ላይ ነጥብ ያየም ሁሉ ይሸሻል። አውሮፕላኖቹን ማስታጠቅ፣ እሱ እንደተከራከረው፣ ጥንቸሎች ውሾችን እንዲመክቱ የሾለ አንገትጌ እንደ ማጥለቅ ነበር። ጥቂት መንገድ፣ ከዚያ ያነሰ ሬዲዮ ባላት እና መልእክተኛን ለሳምንታት በሚውጥ መልክዓ ምድር ውስጥ ቀርፋፋዎቹ አውሮፕላኖቹ የግዛቲቱ የነርቭ ሥርዓት ነበሩ፤ ትእዛዝን፣ ሪፖርትን፣ ጥይትንና የሕክምና ቁሳቁስን በዋና ከተማዋና በግንባሮቹ መካከል አመላለሱ። ተራሮቹን የጥንቶቹ የአሜሪካ ፖስታ አብራሪዎች በሚያደርጉት መንገድ አጠና፤ በኮምፓስ፣ በሰዓትና በምልክት ማስታወሻ ደብተር፤ ምክንያቱም እንዳወቀው የኢትዮጵያ ደመናዎች ድንጋይ አለባቸው። ሮቢንሰን በቃሉ የያዘው መልክዓ ምድር አንባቢው የሚኖርበት ነው፦ የሰሜኑ ተራራዎች፣ ስምጥ ሸለቆው፣ እንደ ምሽግ ጠረጴዛ የሚነሱት አምባዎች። የኢትዮጵያ መሬት በረራን የቅንጦት ሳይሆን የግድ አደረገው፤ ዛሬ ኢትዮጵያውያን በኢትዮጵያ አየር መንገድ የሚሰማቸው ኩራት ሥሩ እዚህ አለ።

ምሕረት የሌለው ጦርነት

ኦክቶበር 3 ቀን 1935 ጎህ ሳይቀድ ሮቢንሰን በፖቴዝ ተሳፍሮ ከማረብ ወንዝ በላይ ነበር፤ በሦስት አምዶች የተሰለፉ መቶ ሺህ የኢጣሊያ ወታደሮች በአርባ ማይል ግንባር ወደ ኢትዮጵያ ሲሻገሩ ተመለከተ። ሲመንስ ወደ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት የሚወስደውን የመጀመሪያውን የፋሺስት እርምጃ የተመለከተ የመጀመሪያው አሜሪካዊ ይለዋል። ከሁለት ቀን በኋላ ኢትዮጵያ በ1896 ኢጣሊያን ባዋረደችበት ከተማ በአድዋ፣ ሮቢንሰን የስለላ ሪፖርቶችን እየሰበሰበ ሳለ ዐሥራ ስምንት የኢጣሊያ ባለሦስት ሞተር ቦምብ ጣዮች ከተማዋን አጠቁ፤ በፍርስራሽ ተቆረጠ፣ በተጎዱ ሰላማውያን በተሞሉ ጎዳናዎች መካከል ተደናቀፈ፣ ደሙ በፊቱ ላይ እንደ ደረቀ መልእክቶቹን ወደ ዋና ከተማዋ አበረረ። በ1896 ከኢጣሊያ የተማረኩት ሰባ ሁለት መድፎች በ1935 የኢትዮጵያ መድፈኛ ግማሽ አካል ነበሩ፤ በአዲስ አበባም የአየር ጥቃት ማስጠንቀቂያ ሆነው ይተኮሱ ነበር፤ ታሪክ የራሱን ሐውልት ሲጠብቅ። የኢጣሊያ አብራሪዎች ያልታጠቁትን መልእክተኛ አውሮፕላኖቹን ለመዝናኛ ያድኑ ነበር፤ ወሬም በብራውን ኮንዶር ራስ ላይ ዋጋ ተቀምጧል ይል ነበር። በሁለት ፈጣን ኢማም ተዋጊዎች ተባርሮ ከቺካጎ አስተማሪው በተማረው ድንገተኛ ሽክርክሪት አመለጠ፤ ጥይት ግን ክንዱን በሳው፤ ከሦስቱ ቁስሎቹ ሁለተኛው ነበር። የትውልድ ከተማው ጋዜጣ በኋላ ሦስት ጊዜ መቁሰሉንና ሁለት ጊዜ በጋዝ መመረዙን መዘገበ። የኢትዮጵያ ሠራዊቶች ወረራውን ባስቆሙት ጊዜ ማርሻል ባዶሊዮ «ልዩ መሣሪያዎችን» ከሮም ጠየቀ፤ ከጃንዋሪ 1936 ጀምሮ የኢጣሊያ አየር ኃይል የሰናፍጭ ጋዝን፣ አስፈሪውን «ቢጫ ዝናብ»፣ ኢጣሊያ የፈረመችውን የጄኔቫ ስምምነት እየጣሰ በተዋጊዎች፣ በመንደሮች፣ በወንዞችና በቀይ መስቀል ሆስፒታሎች ላይ ረጨ። የጄኔቫው ዓለም አቀፍ የቀይ መስቀል ኮሚቴ እንኳ ኢትዮጵያ የጋዝ መከላከያ ጭንብል እንዲላክላት ያቀረበችውን ጥያቄ አልተቀበለም። የሮቢንሰን የቅርብ ኢትዮጵያዊ ጓደኛ፣ በእንግሊዝ ንጉሣዊ አየር ኃይል የሠለጠነው አብራሪ ሙሉ አሻ፣ በገናሌ ዶሪያ በጋዝ ተቃጥሎ፣ ውሃ ጥም ወንዝ ዳር ከጣላቸው በሺዎች ከሚቆጠሩ ሌሎች ጋር በመትረየስ ተመትቶ ሞተ። እነዚህ ገጾች ለብዙ ቤተሰቦች የሩቅ ታሪክ ሳይሆኑ የውርስ ትዝታዎች ናቸው። የንጉሠ ነገሥቱ የግል አብራሪ እንደ መሆኑ፣ በአዲስ አበባ የተገጣጠመውን ፈጣን ቤችክራፍት ስታገርዊንግ እያበረረ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴን ለመጨረሻው የማይጨው ጦርነት ወደ ግንባር ወሰዳቸው። የንጉሠ ነገሥቱ የስንብት ቃል የመጨረሻ ተልእኮውን ሰጠው፦ ወደ አገርህ ሂድና ያየኸውን ለሕዝብህ ንገር፤ ዓለም እርምጃ ለመውሰድ እምቢ ካለ እዚህ የሆነው መጀመሪያ ብቻ ነውና። ሜይ 4 ቀን 1936 ዋና ከተማዋ በሁከት ውስጥ ሳለች፣ ንጉሠ ነገሥቱ ወደ ስደት በመርከብ በተነሱበት ዕለት፣ ሮቢንሰን ወደ ጅቡቲ በረረ፤ ጦርነቱም ኢትዮጵያ ተወርራ ግን ፈጽሞ እጅ ሳትሰጥ ተዘጋ።

በአገሩ ጀግና፣ ለሚመጣው ጦርነት አስተማሪ

ሮቢንሰን ባዶ እጁን ተመለሰ፤ ኮፊ በፍቅር ያደሰውን ማሠልጠኛ አውሮፕላን በአምስት መቶ ዶላር ሽጦ የመመለሻ ትኬቱን ከፈለ። በሜይ 1936 መጨረሻ ኒው ዮርክ ሲደርስ መቼም ያልለመደው የጀግና አቀባበል ጠበቀው፦ ጋዜጠኞች መርከቡ ገና ወደቡ ሳይደርስ ወጡበት፤ በሮክላንድ አዳራሽ የአምስት ሺህ ሰዎች ግብዣ ተደረገለት፤ በቺካጎም በሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎች በአየር ማረፊያው ጠበቁት፣ አምስት መቶ መኪኖች ሰልፍ ወጡ፣ ሃያ ሺህ ሰዎችም መንገዱን ሞሉ። ሎውል ቶማስ ገድሉን በአገር አቀፍ ሬዲዮ አስተላልፎ ነበር። በሳምንታት ውስጥ ግን የስፔን የእርስ በርስ ጦርነት ኢትዮጵያን ከፊት ገጾች ጠራረጋት። ሮቢንሰን ሕይወቱን እንደ አስተማሪ መልሶ ገነባ፤ በአኒ ማሎን ፖሮ ኮሌጅ ግቢ የሰፈረው የጆን ሮቢንሰን ብሔራዊ የአየር ኮሌጅ ሃምሳ ተማሪዎችን አስመዘገበ፤ ከእነሱም አርባዎቹ ነጮች ነበሩ። በ1939 የሲቪል አብራሪዎች ማሠልጠኛ መርሐ ግብር ሲከፈትና ቱስኬጂ በመጨረሻ ድጎማውን ሲያገኝ፣ ኮሌጁ ሮቢንሰንን እሱ ራሱ መጀመሪያ ያቀረበውን የበረራ ትምህርት ቤት እንዲመራ ጠየቀው። በራሱ ትምህርት ቤት የመንግሥት ውሎችና ለስደተኛው ንጉሠ ነገሥት በገባው ቃል ታስሮ እምቢ አለ፤ ሥራውም አልፍሬድ «ቺፍ» አንደርሰን ለተባለ ሰው ተሰጠ፤ ቱስኬጂም አንደርሰንን አስቀድሞ ወደ ቺካጎ ልኮ ከሮቢንሰን ዘንድ የአየር ላይ ትርዒት በረራን የጨመረ የላቀ ሥልጠና እንዲወስድ አደረገ። ጦርነቱ ሲመጣ ሠራዊቱ የሠላሳ ስምንት ዓመቱን ሰው ለውጊያ በረራ አርጅተሃል አለው፤ ስለዚህ የቱስኬጂ አብራሪዎችን አውሮፕላኖች በበረራ ላይ የሚያቆዩትን ጥቁር መካኒኮች በቻኑት፣ በኬስለር እና በራሱ ጋልፍፖርት አሠለጠነ፤ አንድ የዘር መለያየት አቀንቃኝ የሚሲሲፒ ሴናተር ጥቁሮች ነጮችን እያስተማሩ መሆኑን ሰምቶ አስተማሪዎቹን እስኪያዛውር ድረስ። የቱስኬጂን መርሐ ግብር ያሳካው ነጭ አዛዥ ኖኤል ፓሪሽ ስለ እሱ ሲናገር ሮቢንሰን መለኪያውን አስቀመጠ፣ ጥርጣሬዎቼንም አጠፋ ብሎ በቀላሉ ተናገረ። ጦርነቱ ሲያበቃ ከስድስት መቶ በላይ አብራሪዎች ተመርቀው ነበር፤ ሰማንያ ሦስቱም የላቀ የበረራ መስቀል ኒሻን አገኙ። የሲመንስ ፍርድ ግልጽ ነው፦ ያለ ጆን ሮቢንሰን የቱስኬጂ አብራሪዎች ባልኖሩ ነበር።

ዳግመኛ ወደ አፍሪካ

በ1944 በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ጥያቄ ሮቢንሰን አምስት ጥቁር አሜሪካውያን አብራሪ መካኒኮችን መልምሎ፣ የባሕር ሰርጓጅ መርከቦች የሚያደቡበትን አትላንቲክ በኮንቮይ ተሻግሮ፣ ከእንግሊዝ እስከ ካርቱም በደረጃ በርሮ፣ 450 ማይል በጭነት መኪና ተንገጫግጮ፣ ነጻ የወጣችውን ኢትዮጵያ የአየር ኃይል መልሶ ሊገነባ አዲስ አበባ ገባ። ኢጣሊያኖች የተማረውን መደብ አብዛኛውን ጨምሮ ሠላሳ ሺህ ኢትዮጵያውያንን ገድለው ነበር፤ ሲመንስ እንደሚለው ይህን ኪሳራ መተካት አንድ ትውልድ ወይም ከዚያ በላይ ይፈጃል። የቡድኑ የመጀመሪያ ክፍል ዐሥራ ስምንት ካዴቶች፣ ከማንኛውም የሥልጠና ሕግ ውጭ፣ ብቸኛ በነበረው ባለሁለት ሞተር ሴስና ዩሲ-78 ላይ መብረር ተማሩ፤ አንድም ሰው አልጠፋም። ውሉ ሲያበቃ ቡድኑ ከሦስት መቶ በላይ አብራሪዎችንና መካኒኮችን አሠልጥኖ ነበር፤ ከእነዚህም በርካቶቹ የአዲሱ የኢትዮጵያ አየር ኃይል ጄኔራሎች ሆኑ። በ1946 ሮቢንሰን ብሔራዊውን አየር መንገድ የፈጠረውን ከአሜሪካው ቲ.ደብሊው.ኤ. ጋር የተደረገ ስምምነት እንዲሳካ ረዳ፤ ሲመንስም እሱ የረዳው የኢትዮጵያ አየር መንገድ ደኅንነታቸው ከተጠበቁ የዓለም አየር መንገዶች አንዱ ሆኖ እንዳደገ ይጠቅሳል። የኢትዮጵያ ሙያው የተዘጋው በመራራ ምዕራፍ ነው፦ በ1948 ስዊድናዊው ካውንት ጉስታፍ ፎን ሮዘን ለጥቁር ሰው ረዳት አብራሪ ሆኖ ለመብረር እምቢ አለ፤ ሮቢንሰን ሲ-47ቷን ብቻውን አበረራት፤ ካውንቱ ቢሮው ገብቶ ሲዘላበድ ግብግቡ በስዊድናዊው የተሰበረ መንጋጋ ተጠናቀቀ። ኢትዮጵያ የስዊድንን ድጋፍ ማጣት አትችልም ነበር፤ ሮቢንሰንም ንጉሠ ነገሥቱን አጣብቂኝ ውስጥ ከመክተት ይልቅ አዛዥነቱን ለቀቀ። ቢሆንም አልሄደም፤ ቪላውንና ደመወዙን ይዞ ቀረ፣ ለጦር ሚኒስቴሩ አማካሪ ሆነ፣ ከቅርብ ጓደኛው ከሐረር መስፍን ከልዑል መኮንን ጋር ንግድ ጀመረ፣ የመስፍኑንም አዲስ የበረራ ትምህርት ቤት መራ። ማርች 14 ቀን 1954 በገጠር ለተጎዳ አንድ ወጣት ኢትዮጵያዊ ደምና መድኃኒት ለማድረስ በፈቃደኝነት በረረ፤ የትንሿ ስቲንሰን ሞተር በመመለሻው ላይ ተበላሸ፤ አደጋውም ኢጣሊያዊውን ረዳት አብራሪ ገድሎ ሮቢንሰንን ክፉኛ አቃጠለው። የአሜሪካ ቆንስላ ሠራተኞች ደም ለገሱለት፣ ንጉሠ ነገሥቱም አልጋው አጠገብ ደረሱ፤ ግን ማርች 28 ቀን 1954 በሃምሳ አንድ ዓመቱ ዐረፈ። የቀብር ሰልፉ በአዲስ አበባ ከአንድ ማይል በላይ ተዘረጋ፤ በቅድስት ሥላሴ ቤተ ክርስቲያንም በክብር ተቀበረ። የሚያርፈውም ቆይተው ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ መልሰው በተቀበሩበት፣ የአርበኞች መካነ መቃብር በሆነው በዚያው ቅጽር ግቢ ነው። የመጨረሻ በረራው ለአንድ የተጎዳ የገጠር ወጣት የተደረገ የምሕረት ተልእኮ ነበር፤ የአየር ኃይል አዛዥ የነበረው ሰው ሳያመነታ የበረረው። ችሎታ ስጦታ ነው፤ ሕይወትን የሚሠራው ግን የት ላይ እንደምታውለው ነው።

ስለ ደራሲው

ቶማስ ኢ. ሲመንስ ከሚሲሲፒ የመጣ አሜሪካዊ ደራሲና አብራሪ ሲሆን የጆን ሮቢንሰንን ሕይወት በመመርመር ሠላሳ ዓመት ገደማ አሳልፏል። የሮቢንሰን ታሪክ ከጽሑፍ መዝገብ በአብዛኛው ስለ ጠፋ፣ ሲመንስ መጽሐፉን ከመጀመሪያ ምርምር ገነባው፦ ከሮቢንሰን እህት በርታ ስቶክስ፣ ከአጋሩ ኮርኔሊየስ ኮፊ፣ ከአብራሪዎቹ ጃኔት ዋተርፎርድ ብራግ፣ ሃሮልድ ኸርድ እና አል ኪይ፣ ከቱስኬጂው ዋና አስተማሪ አልፍሬድ አንደርሰን፣ ከጄኔራል ኖኤል ፓሪሽ እና በኢትዮጵያ አብሮት ከበረረው ጂም ቺክስ ጋር የተቀዱ ቃለ መጠይቆችን ሰብስቧል። እነዚህንም በስሚዝሶኒያን የአየርና የጠፈር ሙዚየም፣ በአሜሪካ ብሔራዊ ቤተ መዛግብት፣ በኮንግረስ ቤተ መጻሕፍት፣ በቺካጎ ዲፌንደር እና በጋልፍፖርት ዴይሊ ሄራልድ መዛግብት አጠናክሯል። «ብራውን ኮንዶር የተባለው ሰው» በ2013 በስካይሆርስ አሳታሚ ታትሟል።