ምክረ ሐሳብ
ዛሬ በሕይወት ያሉ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ኢትዮጵያውያን አሉ፤ ታዲያ ኢትዮጵያውያን በምን መልኩ የጠፋ ሥልጣኔ ሊሆኑ ይችላሉ? ሀገሪቱን ለመመርመር ለሃምሳ ዓመታት ያህል ያሳለፈው ምሁር ስቲቨን ካፕላን፣ የጠፋው ሕዝብ ሳይሆን ያለፈው ታሪክ መሆኑን ይመልሳል። የጥንቷ ኢትዮጵያና ኤርትራ ታሪክ፣ በተለይም ከ1500 በፊት ያሉት ክፍለ ዘመናት፣ በኋላ ዘመን አፈ ታሪክ መጋረጃ ጀርባ ተደብቆ ቆይቷል። ዘላለማዊ መስሎ የሚታየው ብዙ ነገር፣ የአክሱም ቅዱስ መልክዓ ምድር፣ የመለወጥ ታሪኮች፣ የቅዱሳኑ ዜማ፣ እንዲያውም በምግቡ ውስጥ ያለው ቅመም፣ ይተርካል ከሚለው ድርጊት በኋላ ብዙ ቆይቶ የተለመደ ቅርጹን እንደያዘ ማሳየት ይቻላል። ይህ አጭር መጽሐፍ፣ የሪአክሽን ቡክስ «የጠፉ ሥልጣኔዎች» ተከታታይ አካል የሆነው፣ ያንን መጋረጃ አንስቶ ቀደምት ኢትዮጵያውያንን በኋላ ትውልዶች እንዲሆኑ እንደፈለጉ ሳይሆን እንደ ነበሩ ለማሳየት ይነሳል።
መጽሐፉ ለበርካታ ዓይነት አንባቢዎች ነው። ሳባን፣ አክሱምን፣ ላሊበላንና ሰሎሞናዊውን ሥርወ መንግሥት አድገው የሚያውቁና ምሁራዊ ምርምር ስለ እነርሱ ምን ማረጋገጥ እንደሚችልና እንደማይችል ማወቅ የሚፈልጉ የኢትዮጵያ አንባቢዎች። ኢትዮጵያን በረሃብ ብቻ ወይም በአቅራቢያ ባለ ምግብ ቤት ብቻ የሚያውቁና ከስሞቹ ጀርባ ያለውን ጥልቅ ታሪክ የሚሹ ከየትኛውም ዳራ የመጡ ጉጉ አንባቢዎች። እንዲሁም አንድ ሕዝብ የራሱን የመነሻ ታሪክ እንዴት እንደሚገነባና ከዚያም ሳይጠራጠር እንዴት እንደሚያምነው በሚለው ጥያቄ የሚሳቡ ሁሉ።
መጽሐፉን ጠቃሚ የሚያደርገው በማስረጃ ላይ ያለው ቅንነቱ ነው። ካፕላን ለተማረ ግን ለማይኖር ስፔሻሊስት አንባቢ ይጽፋል፣ ሆኖም ክፍተቶቹን ለማለስለስ አይሞክርም። ምንጮቹ ዝም ባሉበት ቦታ ዝም ማለታቸውን ይናገራል። የተወደደ ባህል ከሚመስለው ይልቅ ወጣት ሆኖ ሲገኝ፣ ምሁራን እንዴት እንደሚያውቁት ያብራራል። አፈ ታሪኮቹን በአክብሮት ይይዛቸዋል፣ ግን እንደ ዜና መዋዕል አድርጎ ከመቁጠር ይቆጠባል። ውጤቱም ከትምህርት ቤት መጻሕፍት ካለችው ይልቅ ትሑትና ይበልጥ አስደናቂ የሆነች ኢትዮጵያ ናት፤ የራሷን ሳንቲም የመታች፣ ሙሉ አብያተ ክርስቲያናትን ከአለት የጠረበች፣ የተቀረው ዓለም እንዳለች በረሳበት ጊዜ የመጀመሪያዎቹን ሙስሊሞች ያስጠለለች የአፍሪካ፣ የመካከለኛው ምሥራቅና የሕንድ ውቅያኖስ መገናኛ።
የሚወሰዱ ቁልፍ ነጥቦች
- ኢትዮጵያውያን “የጠፉ” የሚባሉት ቀደምት ታሪካቸው በኋላ ዓይኖች መልሶ በመቀረጹ ነው። ካፕላን ጥንታዊ ተብሎ የሚቀርበው ብዙው ነገር፣ ከአክሱም ቅዱስ ስፍራዎች እስከ የመለወጥ ትረካዎች ድረስ፣ ከድርጊቱ በኋላ በክፍለ ዘመናት የአሁኑን ቅርጹን እንደያዘ ይከራከራል።
- አክሱም የአፍሪካ ሥልጣኔ ነበረች እንጂ የደቡብ ዐረቢያ ቅኝ ግዛት አልነበረችም። ቅርብ ጊዜ ምርምር መንግሥቱ ከቀይ ባሕር ማዶ በመጡ ሰፋሪዎች ተመሠረተ የሚለውን አሮጌ ይገባኛል ገልብጧል፣ ካፕላንም የአፍሪካን ጎን አጥብቆ ይይዛል።
- ንግሥተ ሳባ ብዙ ንግሥቶች ናት። በኢትዮጵያ ማክዳ፣ በእስልምና ቢልቂስ በመባል የምትታወቀው እርሷ ለክብረ ነገሥት መሠረት ናት፣ ልጇ ምኒልክም ታቦተ ጽዮንን ወደ አዲሲቱ ጽዮን ወደ አክሱም የሚያመጣበት።
- ኢትዮጵያ በዓለም ካሉ የመጀመሪያዎቹ መንግሥታት መካከል ክርስትናን ተቀበለች። ንጉሥ ኢዛና በአራተኛው ክፍለ ዘመን፣ ከአርሜኒያና ከሮም ቀጥሎ ተለወጠ፣ ለዐሥራ ስድስት ክፍለ ዘመናትም የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ራስ ከግብጽ የተላከ መነኩሴ ነበር።
- አክሱም ለመጀመሪያዎቹ ሙስሊሞች ያሳየችው መቻቻል የእስልምና ትዝታ አካል ሆነ። በ615 አካባቢ ንጉሡ የነቢዩን ተከታዮች አስጠለለ፣ ኢትዮጵያውያን ሌሎችን እስከ ተዉ ድረስ በሰላም ይተዉ የሚል አባባልም ተስፋፋ።
- የላሊበላን አብያተ ክርስቲያናት የጠረቡት ዛጔዎች የአክሱም ወራሾች ነበሩ እንጂ ባዕድ ቀማኞች አልነበሩም። ቅርብ ጊዜ ሰፊ ምሁራዊ ምርምር አሮጌውን ፍርድ ገልብጦ፣ ካለፈው ጋር እንደ ተቆራረጡ ጠላቶች ሳይሆን ያለፈውን እንዳከበሩ ሠሪዎች ያቀርባቸዋል።
- የ1270 ሰሎሞናዊ “ተሃድሶ” ከመመለስ ይልቅ ወደ ብልሃተኛ ይገባኛል የቀረበ ነበር። ከአማራ የመጣ አዲስ ሥርወ መንግሥት ራሱን የሰሎሞንና የሳባ ሕጋዊ ወራሽ አድርጎ አቀረበ፣ ቀዳሚዎቹንም አጣጣለ፣ ክብረ ነገሥትም ለሚቀጥሉት 650 ዓመታት ቻርተሩ ሆነ።
- የዳዊትና የዘርዐ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት ቤተ ክርስቲያን ከዕለት ተዕለት ሕይወት ጋር የተሳሰረችበት ጊዜ ነበር። ከ1380 እስከ 1478 መካከል የጾም ቀን መቁጠሪያው፣ የማርያም አምልኮ፣ የመስቀል በዓልና የስዕል ሥዕል ኢትዮጵያውያን ዛሬም የሚጠብቁትን ቅርጽ ያዙ።
ጥልቅ ማጠቃለያ
ካፕላን መጽሐፉን ከንግሥተ ሳባ እስከ 1500 ዓመት ድረስ እንደ ዘመን ቅደም ተከተል ዳሰሳ ያደራጃል፣ ዘዴውን ከሚያስቀምጥ መቅድምና እዚያ ለምን እንደሚቆም ከሚያብራራ መዝጊያ ጋር። በመላው መጽሐፉ ይህ የራሱ ቁፋሮ ዘገባ ሳይሆን የሌሎች ምሁራን ሥራ ቅንብር መሆኑን፣ መስኩም በፍጥነት እየተንቀሳቀሰ ስለ ሆነ “ከዋክብትን በመመልከት ሳይሆን በፍጥነት የሚንቀሳቀሱ ደመናዎችን በመመልከት” እንደሚጽፍ ያጎላል። የሚቀጥለው ማጠቃለያ ክርክሩን ከስሞቹ ችግር እስከ የመካከለኛው ዘመን ቤተ ክርስቲያን ወርቅ ዘመን ይከታተላል።
ፈጽሞ ያልጠፋ ሥልጣኔ
ካፕላን በራሱ ርዕስ ውስጥ ባለው እንቆቅልሽ ይጀምራል። ኢትዮጵያውያን እንደ ኤትሩስካውያን ወይም እንደ ኬጢያውያን አልጠፉም። ጥፋቱ የተለየ ዓይነት ነው። ለአብዛኛው ታሪክ የአፍሪካ ቀንድ በሜዲትራኒያን፣ በቀይ ባሕርና በሕንድ ውቅያኖስ መስቀለኛ መንገድ ላይ ቆሞ ነበር፣ የሦስተኛው ክፍለ ዘመኑ የፋርስ ነቢይ ማኒም አክሱምን ከሮም፣ ከፋርስና ከቻይና ጎን ከዓለም አራቱ ታላላቅ ኃይሎች መካከል ቆጠራት። ሆኖም በኋላ የውጭ ሰዎች ረሷት። ኤድዋርድ ጊቦን ኢትዮጵያውያን “በረሷቸው ዓለም ተረስተው ለሺህ ዓመት ያህል ተኝተዋል” ብሎ ጻፈ፣ ካፕላንም ይህን መስመር የሚጠቅሰው ለማረም ብቻ ነው፦ እነዚያ ክፍለ ዘመናት ፈጽሞ የጨለማ ዘመን አልነበሩም፣ ብዙም ያልተመዘገቡ እንጂ።
ጥልቁ ጥፋት ቀደም ያለው ታሪክ በኋላ መነጽር በኩል መንጸባረቁ ነው። የካፕላን ተወዳጅ ምሳሌ ምግብ ነው። የሰሜኑን ምግብ የሚገልጸው ኃይለኛው በርበሬ የአሜሪካ ተወላጅ ሲሆን ክልሉን የደረሰው በዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን ብቻ ነበር። የጤፍ እንጀራ የሰሜን ዕለታዊ ቀለብ የሆነው በ1750ዎቹ አካባቢ ብቻ ነበር። አሁን ጥንታዊ ተደርጎ የሚታየው የቡና ሥነ ሥርዓት የተፈጠረው በዐሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ነበር፣ ክርስቲያኖችም ከእስልምና ጋር በመያያዙ ምክንያት ፍሬውን ለረዥም ጊዜ ይርቁ ነበር። ይህ ሁሉ ባህሎቹን ያነሰ እውነተኛ አያደርጋቸውም። በተወሰኑ የታሪክ ሁኔታዎች ሥር ያደጉ ነገሮች እንዴት በቀላሉ ጥንታዊ መስለው እንደሚታዩ ያሳያል። ይኸው ጥንቃቄ፣ ካፕላን ያስጠነቅቃል፣ ለአክሱም ቅዱስ ስፍራዎች፣ ለመለወጥ ታሪኮችና ለቅዱሳኑ ሥራዎች መዋል አለበት።
“ኢትዮጵያ” የሚለው ቃል ራሱ እንኳ ጽኑ አይደለም። በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስና በግሪክ ብዙውን ጊዜ የሚያመለክተው ከግብጽ በስተደቡብ ያለችውን ኑቢያ እንጂ የደጋውን አምባ አልነበረም፣ አንድ ምሁርም የአካባቢው ሰዎች እስከ ዐሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን ድረስ ራሳቸውን ኢትዮጵያውያን ብለው አልጠሩም ይከራከራል። ካፕላን መጽሐፉን “ሐበሻ” ወይም “አቢሲኒያውያን” ብሎ ለመሰየም መዝኖ ነበር፣ ችግሮቹን ሙሉ በሙሉ እያወቀ ተከታታዩ የሚጠይቀውን ርዕስ ከመምረጡ በፊት።
“የጠፋ ግን ሕያው” የሚለው ተቃርኖ ለአተኑ አንባቢ መንጠቆ ነው፣ እርሱ ካፕላን ከሚያስባቸው ሚሊዮኖች አንዱ ስለ ሆነ። የበርበሬ፣ የእንጀራና የቡና ሥነ ሥርዓት ምሳሌ በአዲስ አበባና በመቀለ ዕለታዊ ሕይወት ስለ ሆኑ፣ ይህ ምሳሌ እንዲገባ የሚደረግበት ቦታ ነው። ዓላማው ማጣጣል ሳይሆን አንዳንድ “ጥንታዊ” ነገሮች ምን ያህል ቅርብ እንደ ሆኑ ማሳየት ነው፣ ይህም አንባቢውን ስለ አክሱምና ስለ ሰሎሞናዊው ሐረግ ለሚቀርበው ትልቅ ክርክር ያዘጋጃል።
የንግሥተ ሳባ ብዙ መልኮች
የመክፈቻው ምዕራፍ ምናልባት ፈጽሞ ያልኖረችውን፣ ከሁሉ ይበልጥ ታዋቂዋን ኢትዮጵያዊት ይከባል። በ1 ነገሥትና በ2 ዜና መዋዕል ያለው የመጽሐፍ ቅዱስ ዘገባ አጭር ነው፦ ንግሥተ ሳባ ስለ ሰሎሞን ጥበብ ሰምታ ከወርቅና ከቅመም ጋር ወደ ኢየሩሳሌም ትጓዛለች፣ በከባድ ጥያቄዎች ትፈትነዋለች፣ ተደንቃም ወደ ሀገሯ ትመለሳለች። ከዚህ ዘር ጫካ የሆነ አፈ ታሪክ አደገ። በእስልምና እርሷ ቢልቂስ ናት፣ የዓለምን ሥርዓት ለመፈተን የተላከች የፍየል ዓይነት እግር ያላት ገዢ። በኢትዮጵያ እርሷ ማክዳ ናት፣ ታሪኩም ከሰሎሞን ይልቅ የእርሷ ነው።
የኢትዮጵያው ዘገባ ክብረ ነገሥት ነው። በውስጡ ማክዳ ከአክሱም ወደ ኢየሩሳሌም ትጓዛለች፣ ሰሎሞን በተንኮል ወደ መኝታው ይስባታል፣ እርሷም ምኒልክ የሚባል ልጅ ትወልዳለች። ምኒልክ አድጎ አባቱን ሲጎበኝ፣ ጓደኞቹ ታቦተ ጽዮንን ከቤተ መቅደሱ ሰርቀው ወደ ሀገራቸው ይወስዱታል፣ የጽዮንም ክብር ከኢየሩሳሌም ወደ አክሱም፣ የተመረጡት ሕዝብም ወደ ኢትዮጵያውያን ይተላለፋል። ለገዢው መደብ ይህ ግጥም ሳይሆን ሕገ መንግሥት ነበር፦ የንግሥና ሕጋዊነት በቀጥታ መስመር ከሰሎሞን ይወርድ ነበር፣ ኢትዮጵያውያን ክርስቲያኖችም በምሳሌ ሳይሆን በደም እውነተኛው እስራኤል ነበሩ። ምሁራን አሁንም የጽሑፉን ዘመን ይከራከራሉ፣ ግን ቀደም ብለው የሚያስቀምጡትም እንኳ ከሰሎሞን ከሺህ አምስት መቶ ዓመት በላይ በኋላ ያደርጉታል፣ ካፕላንም የታቦቱ ይገባኛል ዘግይቶ የመጣ መስሎ እንደሚታይ ይጠቅሳል፣ ምክንያቱም የዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመኑ ፖርቱጋላዊ ጎብኚ ፍራንሲስኮ አልቫሬስ ታሪኩን ሲተርክ ቅርሱን ሳይጠቅስ አልፏል።
ክብረ ነገሥትና የሰሎሞንና የሳባ ታሪክ እያንዳንዱ ኢትዮጵያዊ ከልጅነቱ ጀምሮ የሚያውቃቸውና በሀገራዊ ራስ ምስል ውስጥ የሚሄዱ ናቸው። ይህ ክፍል ለታሪኩ የሚሸከመውን ክብደት እየሰጠ፣ ካፕላን እንደ ፍልሰት መዝገብ ሳይሆን እንደ ቅዱስና ፖለቲካዊ ቻርተር አድርጎ እንደሚያጠናው ግልጽ ያደርጋል። የንግሥተ ሳባ መታጠቢያና በአክሱም ያለው የታቦት ጸሎት ቤት አንባቢው ያያቸው ወይም ሊያያቸው የሚመኛቸው ስፍራዎች ናቸው።
የአክሱም መነሣት፣ የአፍሪካ ሥልጣኔ
የሳባ አፈ ታሪክ ከክርስቶስ ልደት ሺህ ዓመት በፊት መንግሥት ቢያስብም፣ የታሪክ ምሁራን የአክሱምን መነሣት ወደ የጋራ ዘመን መግቢያ አካባቢ ያደርጉታል። ለብዙ ትውልዶች የአውሮፓ ምሁራን ያንን መነሣት ከደቡብ ዐረቢያ ለመጡ ሰፋሪዎች ይሰጡት ነበር፣ የኢትዮጵያን ሥልጣኔ ከቀይ ባሕር ማዶ የተተከለ አድርገው እየቆጠሩ። ካፕላን ይህን ምስል ካዘመነው ቅርብ ጊዜ ሥራ ጋር አጥብቆ ይወግናል። የደቡብ ዐረቢያ ግንኙነት እውነተኛ ነበር፣ ለጨረቃ አምላክ ለአልመቃህ የተወሰነውም በይሐ ያለው ታላቁ ቤተ መቅደስ ያሳየዋል። ግን ግዕዝ ቋንቋ፣ ሴማዊ ቢሆንም፣ ቶሎ የራሱን መንገድ ያዘ፣ ሰፊው ባህልም በመጀመሪያው ሺህ ዓመት መጀመሪያ በነበሩት «ኦና» የተባሉ የግብርና አርብቶ አደር ሰፈሮች ውስጥ ካለ ሀገር በቀል ሥር አደገ።
የአክሱም ሀብት የመጣው በቀይ ባሕር ወደብ በአዱሊስ በኩል ከነበረው ንግድ ነበር፣ ይህም «የቀይ ባሕር ፔሪፕለስ» በተባለ የመጀመሪያው ክፍለ ዘመን የግሪክ የነጋዴ መመሪያ ተገልጿል። ካሉት ቅሪቶች ሁሉ የበለጠ አስደናቂዎቹ ሐውልቶቹ ናቸው፣ የንግሥና መቃብሮችን የሚያመለክቱ የተጠረቡ የግራናይት ሐውልቶች፣ ከእነርሱም ትልቁ ሠላሳ ሜትር ያህልና 520 ቶን፣ ምናልባት ለመቆም እጅግ ከባድ የነበረ። ሁለተኛው ትልቁ በ1937 በሙሶሎኒ ወደ ሮም ተዘርፎ የተመለሰው በ2005 ብቻ ነበር። አክሱም የራሷን ሳንቲም በወርቅ፣ በብርና በነሐስ የመታች ብቸኛዋ ጥንታዊ የሰሃራ በታች የአፍሪካ መንግሥት ነበረች፣ እነዚያም ሳንቲሞች ከክፍለ ዘመናት በኋላ ከተዘጋጁት አፈ ታሪክ ከበዙ ዝርዝሮች ይልቅ ስለ ነገሥቶቿ ይበልጥ አስተማማኝ መዝገብ ሆነው ይቆያሉ።
ይህ መጽሐፉ ለኢትዮጵያ ኩራትና ማንነት ይበልጥ በቀጥታ የሚናገርበት ቦታ ነው። አክሱም አፍሪካዊት እንጂ የዐረቢያ ቅኝ ግዛት አልነበረችም የሚለው ክርክር አሮጌ ስድብን ይመልሳል፣ የተዘረፈው ሐውልት በ2005 መመለሱም ሕያው ትዝታ ነው። የአክሱም ሐውልት አንባቢው በየዕለቱ በሚይዘው በ100 ብር ኖት ላይ ይታያል። ይህን እንደ ተመለሰ ክብር ማቅረብ፣ በምንጩ ላይ የተመሠረተ፣ የተገባ ነው።
የክርስቲያን መንግሥት፦ ኢዛና፣ ፍሬምናጦስና ካሌብ
ኢትዮጵያ በምድር ላይ ካሉ የመጀመሪያዎቹ የክርስቲያን መንግሥታት አንዷ ሆነች፣ ከአርሜኒያና ከሮም ቀጥሎ ብቻ ተለውጣ። ክርስትና በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ካለው የኢትዮጵያ ጃንደረባ ጋር መጣ የሚለው ባህል የተወደደ ነው፣ ግን ካፕላን እንደሚጠቅሰው የጃንደረባው ንግሥት ህንደኬ ከአክሱም ይልቅ ወደ ኑቢያዊቷ መሮዌ ይጠቁማል። ይበልጥ የተመዘገበው ታሪክ የሁለት መርከባቸው የተሰበረ የሶርያ ወንድማማቾች፣ የፍሬምናጦስና የአዲስዮስ ነው፣ በአክሱም ቤተ መንግሥት ያገለገሉ፤ ፍሬምናጦስ በኋላ ወደ እስክንድርያ ተጓዘ፣ የኢትዮጵያ የመጀመሪያ ጳጳስ ሆኖ ተሾመ፣ ተመልሶም ሊሰብክ መጣ። ይህ የመሠረት ድርጊት ለዐሥራ ስድስት መቶ ዓመታት የቆየ ስርዓት ጣለ፣ ምክንያቱም የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ራስ እስከ ሃያኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ድረስ በግብጽ ፓትርያርክ የሚሾም ነጠላ የግብጽ መነኩሴ ሆኖ ቆየ።
የተለወጠው ንጉሥ በአራተኛው ክፍለ ዘመን ኢዛና ነበር፣ ሳንቲሞቹ ከጨረቃ ጨረቃ ወደ መስቀል የተቀየሩበት፣ ጽሑፎቹም ከጦርነት አምላክ ከማኅረም ወደ “የሰማይ ጌታ” በመጨረሻም ወደ የማያሻማ የክርስቶስ መታመኛ የተንቀሳቀሱበት። ካፕላን ለውጡን ከመጠን በላይ ከማጋነን ያስጠነቅቃል፦ አብዛኞቹ የአክሱም ሰዎች በንጉሡ አዲስ እምነት ለረዥም ጊዜ አልተነኩም። ከሁለት ክፍለ ዘመን በኋላ ንጉሥ ካሌብ ክርስትናን የመንግሥት ጉዳይ አደረገ። በደቡብ ዐረቢያ የነበረ የሕምያር አይሁዳዊ ገዢ በ522 አካባቢ የነጅራንን ክርስቲያኖች ሲጨፈጭፍ፣ ካሌብ ቀይ ባሕርን ተሻግሮ ድል አደረገው፣ የክርስቲያንም ሕልውና መለሰ፣ ይህም ድርጊት በክርስቲያን ዓለም ሁሉ ጮኸ። ከዚህ ዘመን የመጡት የአባ ገሪማ ወንጌላት ናቸው፣ አሁን ቀደም ብለው ከአራተኛ እስከ ሰባተኛ ክፍለ ዘመን ተብለው ተቆጥረው ከየትኛውም ቦታ ካሉ እጅግ ጥንታዊ ከሆኑ ሥዕላዊ የክርስቲያን ቅዱሳት መጻሕፍት መካከል ይቆጠራሉ።
ለኦርቶዶክስ አንባቢ ይህ ቅዱስ ምድር ነው። ይህ ክፍል የኢትዮጵያን ክርስትና ጥንታዊነት፣ ከግብጽ የተላከውን አቡን፣ የአባ ገሪማ ወንጌላትን እንደ ሀገራዊ ሀብት ሊያከብር ይችላል፣ ካፕላን የንጉሡ መለወጥና የመንግሥቱ መክረስተን ሁለት የተለያዩና ይበልጥ ዘገምተኛ ነገሮች መሆናቸውን የሚያስቀምጠውን ጥንቁቅ ነጥቡን እያስተላለፈ። ታቦቱ፣ የቅዳሜ ሰንበትና በስምንተኛው ቀን ግዝረት ለአንባቢው የተለመዱ ናቸው፣ እዚህም ይገናኛሉ።
እስልምና፣ መቻቻልና ረዥሙ የመካከለኛው ዘመን መሐል
እስልምና ወደ ታሪኩ ቀደም ብሎና በሰላም ገባ። በ615 አካባቢ በመካ የነበረውን ስደት ሸሽተው የነቢዩ ተከታዮች ቡድን ወደ ኢትዮጵያ ተሻገረ፣ ሙስሊሞች የመጀመሪያው ሂጅራ ብለው በሚያስታውሱት ድርጊት፣ በንጉሡ በነጋሢው ተጠለለ። ከእርሱም የኢትዮጵያ ሙስሊም ማኅበረሰብ፣ ጀበርቲ፣ አደገ፣ እንዲሁም ኢትዮጵያውያን ሌሎችን እስከ ተዉ ድረስ በሰላም ይተዉ የሚል ለነቢዩ የተሰጠ አባባል። ቁርዓኑ ራሱ ከግዕዝ የተወሰዱ ቃላትን ይዟል። ለክፍለ ዘመናት እስልምና የተስፋፋው በወረራ ሳይሆን በንግድ ነበር፣ መጀመሪያ በሰሜኑ ዳርቻ በሚገኙ የዳህላክ ደሴቶች በኩል፣ በኋላም በደቡባዊው የዘይላ ወደብ በኩል።
ከዚያም አክሱም አሽቆለቆለች፣ አሁንም በሚከራከርባቸው ምክንያቶች፦ የንግድ መቀነስ፣ የመሬት መሟጠጥ፣ የአየር ንብረት ለውጥ፣ ምናልባት የዩስጢንያኖስ መቅሰፍት፣ እንዲሁም የጨካኝ የበረሃ ሕዝቦች መነሣት። ፖለቲካዊ ኃይል ተበታተነና ተንሳፈፈ፣ ወደዚህ ጭለማ ዘመንም የተባለችው ንግሥት ጉዲት ትገባለች፣ አክሱምን አውድማ ታቦቱን የሰረቀች አይሁዳዊ ወይም አረማዊ ዐማፂ ተብላ የምትነገር። ካፕላን እርሷን እንደ ሳባ የመስታወት ምስል አድርጎ ያነባታል፣ ከታሪካዊ ሰው ያህል ሥነ ጽሑፋዊ ሰው። ከሰባተኛው እስከ ዐሥራ አንደኛው ክፍለ ዘመን ለማየት እጅግ የከበደ ሆኖ ይቀራል፣ ግን እርሱ እነዚያ እውነተኛ የጨለማ ዘመን አልነበሩም ይላል። አክሱም ዙፋኗን አጣች ግን ሃይማኖታዊና ምሳሌያዊ ኃይሏን ጠበቀች፣ ከኮሩባቸው ብዙ ባህሎቿም የተቀረጹት ከፖለቲካ ውድቀቷ በኋላ ብቻ ነበር።
የመጀመሪያው ሂጅራና ነጋሢው ለነቢዩ ተከታዮች ያደረገው አቀባበል ለኢትዮጵያ ሙስሊሞች የኩራት ነጥብና አንባቢው ሊገነዘበው የሚችል የጋራ መኖር ምሳሌ ነው። ይህ ክፍል ክርስቲያንና ሙስሊም ኢትዮጵያን በቀላሉ እንደ ተቃራኒዎች ሳይሆን ለረዥም ጊዜ እንደ ተሳሰሩ ሊያቀርብ ይችላል፣ ይህም ለአተኑ የተደባለቀ የኦርቶዶክስና የሙስሊም አንባቢ ይስማማል።
ላሊበላና ዛጔ፦ ወራሾች እንጂ ቀማኞች አይደሉም
በዐሥራ አንደኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ አካባቢ፣ ለታሪክ ምሁራን ዛጔ በመባል የሚታወቅ አዲስ ሐረግ፣ ከመካከለኛው ደጋ እስከ 1270 ድረስ ገዛ። ለክፍለ ዘመናት የአክሱምን መስመር እንደ ሰበሩ ሕገ ወጥ ቀማኞች ይታወሱ ነበር፣ ሆኖም እንደ ቅዱሳንም ይከበሩ ነበር፣ ካፕላን ይህን ተቃርኖ በጊዜ ቅደም ተከተል ይፈታዋል፦ የቀማኝ ምስሉ በተተኪዎቻቸው የተሠራ ነበር፣ የቅዱስ ምስሉም ስጋት ካልሆኑ በኋላ የተደረገ ድኅረ ተሐድሶ ነበር። ቅርብ ጊዜ ምሁራዊ ምርምር፣ ከሁሉ በላይ የማሪ-ሎር ዴራ ሥራ፣ ይበልጥ ሄዶ እንደ ጠላቶቹ ሳይሆን እንደ አክሱም ወራሾች መልሶ ቀርጿቸዋል። ቀደም ሲል ይሰጣቸው የነበረውን የአገው ቋንቋ ተናገሩ ለሚለው ጽኑ ማስረጃ የለም፣ ነገሥቶቻቸውም አሮጌ የአክሱም ማዕረጎችን ይጠቀሙ ነበር።
ሐውልታቸው አሁን ላሊበላ የተባለችው፣ ቀድሞ ሮሃ የነበረችው ከተማ ነው፣ አብያተ ክርስቲያናት ሙሉ በሙሉ ከሕያው አለት የተጠረቡባት። ካፕላን እነዚህ በአንድ ዘመነ መንግሥት ወይም በአንድ ንድፍ እንዳልተሠሩ ያጎላል፤ አንዳንዶቹ መጀመሪያ ቤተ መንግሥት ወይም ምሽግ ነበሩ፣ ብዙዎቹም እስከ ዐሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን ድረስ ተጠናቀው ሊሆኑ ይችላሉ። ትልቁ፣ የመድኃኔ ዓለም ቤተ ክርስቲያን፣ የአክሱምን ታላቅ ካቴድራል ይጠቅሳል፣ መስቀለኛው ቤተ ጊዮርጊስም ከሁሉ ይበልጥ አስደናቂ ነው። አክሱምን ከመቃወም ይልቅ ሠሪዎቹ ከአክሱም ይበልጥ አክሱማዊ ለመሆን የፈለጉ ይመስላሉ። ዘመኑ የግብጹ የኮፕቲክ ትስስር መታደስና መጠንከርን፣ የሙስሊም የንግድ ከተሞች መስፋፋትንም አየ፣ የእነርሱም መስጊዶችና መቃብሮች የአርኪኦሎጂስቶች አሁን ብቻ እያወጡ ናቸው።
ሰሎሞናዊ “ተሃድሶ”ና የመካከለኛው ዘመን ወርቅ ዘመን
በ1270 ከአማራ የመጣ መሪ ይኩኖ አምላክ፣ በኃያላን መነኮሳት ተደግፎ የመጨረሻውን የዛጔ ንጉሥ ገለበጠ። ባህል ይህን የትክክለኛው ሰሎሞናዊ መስመር ተሃድሶ ይለዋል፣ ካፕላን ግን ስለ ዛጔ ያለውን አዲስ አመለካከት ተከትሎ ይበልጥ ደፋር ነገር ይለዋል፦ አንድ አዲስ ሥርወ መንግሥት ራሱን የሰሎሞን፣ የሳባና የአክሱም ወራሽ አድርጎ ሲያቀርብ፣ ቀዳሚዎቹን ግን እንደ ቀማኞች የሳለበት ብልሃተኛ ይገባኛል። ክብረ ነገሥት፣ በትግራይ ባለ ተቃራኒ ጌታ ሥር ቅርጹን የያዘ የሚመስለው፣ ለሚቀጥሉት 650 ዓመታት የዚህ ደቡባዊ ሥርወ መንግሥት ቻርተር ሆነ፣ ነገሥቱም ራሳቸውን እውነተኛ ኢትዮጵያውያን ብለው መጥራት ጀመሩ፣ ስሙን ይዘው የነበሩትን እያሽቆለቆሉ ያሉ ኑቢያውያንን እያፈናቀሉ።
በዐሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ በዐፄ ዐምደ ጽዮን ሥር መንግሥቱ ተስፋፋ፣ የደቡቡን የሙስሊም ሱልጣኔቶችም አስገበረ፣ ለ”ጽዮን ንጉሥ” ግብር ይከፍሉ ነበር። ጥልቁ ለውጥ ግን ሃይማኖታዊ ነበር፣ የመጣውም ከ1380 እስከ 1478 መካከል በዐፄ ዳዊትና በልጁ በዘርዐ ያዕቆብ ሥር ነበር። ይህ ክርስትና በዕለታዊ ሕይወት ምት ውስጥ የተተከለበት ጊዜ ነበር። የጾም ቀን መቁጠሪያው ለቀሳውስት በዓመት ከ250 ቀን በላይ ሆነ። የድንግል ማርያም አምልኮ አበበ፣ ከሠላሳ ሦስት የማርያም በዓላትና ከታላቁ የተአምራት ስብስብ ጋር። የመስቀል በዓል ወደ ታላቅ ክብረ በዓል ከፍ አለ። ስዕላት መሣል ጀመሩ፣ አብያተ ክርስቲያናት በብዛት ተሠሩ፣ ከዐረብኛ ወደ ግዕዝ የተተረጎሙ ሥራዎች ጎረፉ፣ ብዙውን ጊዜ እምነቱ ከደረሰ ሺህ ዓመት በኋላ። የተቃወሙትን መነኮሳት የጨፈለቀው ብርቱ ለዋጭ ዘርዐ ያዕቆብ፣ ለቤተ ክርስቲያን ኢትዮጵያውያን ዛሬ የሚያውቁትን ብዙ ቅርጽ ሰጣት።
ካፕላን በ1500 አካባቢ ይዘጋዋል፣ የ”ጠፋ” ሥልጣኔ ዘመንን በሚዘጉ ሦስት ኃይሎች ዋዜማ ላይ፦ የአህመድ ግራኝ አስከፊ ጂሃድ፣ የኦቶማን ወደ ቀይ ባሕር መግፋት፣ እንዲሁም ዛሬ የሀገሪቱ ትልቁ ሕዝብ የሆኑት የኦሮሞ ወደ ሰሜን መስፋፋት። ከዚያ ነጥብ ጀምሮ ፖርቱጋላውያንና ሌሎች አውሮፓውያን ስለ ኢትዮጵያ በብዛት መጻፍ ይጀምራሉ፣ በምዕራቡ ትዝታ ተኝታ የነበረች መንግሥትም ከእንግዲህ የጠፋች አይደለችም።
የካፕላን ክለሳ ኢትዮጵያን አያሳንሳትም፣ ይልቁንም የራሷን የመነሻ ታሪክ ለመገንባትና ለክፍለ ዘመናት በእርሱ ለመኖር በራስ የመተማመን ችሎታ ያላት ሥልጣኔን ያሳያል። አክሱም፣ ላሊበላ፣ ሰሎሞናዊው ሐረግና የመካከለኛው ዘመን ቤተ ክርስቲያን በጊዜ ሂደት በመቀረጻቸው ያነሰ ኢትዮጵያዊ አይደሉም። ይህ ያንን ረዥም የራስን የመፍጠር ሥራ የምናከብርበት ቦታ ነው፣ በምንጩ ላይ የተመሠረተ እንጂ ከመጠን በላይ የማንጠይቅ።
ስለ ደራሲው
ስቲቨን ካፕላን የአፍሪካ ታሪክና የንጽጽር ሃይማኖት ምሁር ሲሆን፣ ኢትዮጵያን ለማጥናት ለሃምሳ ዓመታት ያህል አሳልፏል። ከሦስት ዐሥርተ ዓመታት በላይ በኢየሩሳሌም ዕብራይስጥ ዩኒቨርሲቲ በንጽጽር ሃይማኖት ክፍልና በአፍሪካ ጥናት ክፍል፣ በኋላም በመካከለኛው ምሥራቅና በእስልምና ጥናት ክፍል አስተምሯል፣ የሰብአዊ ዕውቀት ፋኩልቲም ሥራውን ደግፏል። ቤተ እስራኤልን፣ የኢትዮጵያ አይሁዶችን በተመለከቱ መጻሕፍቱ ይታወቃል፣ ቤተ እስራኤል (ፈላሻ) በኢትዮጵያን ጨምሮ፣ ስለ ኢትዮጵያ ክርስትናና በኢትዮጵያ ባህል ስለ ቅዱስ ሰው በሰፊው ጽፏል። ይህን መጽሐፍ፣ በ2025 በሪአክሽን ቡክስ «የጠፉ ሥልጣኔዎች» ተከታታይ የታተመውን፣ እንደ መጨረሻ ቃል ሳይሆን እንደ ቅርብ ጊዜ ምርምር ቅንብርና ተጨማሪ ክርክር ለማነሣሣት እንደ ታሰበ “የመሐል ውይይት ጣልቃ ገብነት” አድርጎ ይገልጸዋል።
