ምክረ ሐሳብ
ከመቶ ዓመት በላይ የኢትዮጵያ አይሁዶች እንደ ጠፋ ነገድ ተገልጸዋል፦ ወደ ደቡብ የተሰደደ የጥንቱ እስራኤል ቁራጭ፣ የቀዘቀዘ የብሉይ ኪዳን ሃይማኖት ጠብቆ የያዘ፣ በደጋማ ቦታዎች ሊገኝ የሚጠብቅ። የኢየሩሳሌም ዕብራይስጥ ዩኒቨርሲቲ የታሪክ ምሁር የሆነው ስቲቨን ካፕላን ግን ታሪካቸውን ከአፈ ታሪክ ሳይሆን ከመነሻ ሰነዶች ለመጻፍ ተነሳ፣ ያቀረበውም ዘገባ አንባቢው ሲነገረው ከቆየው ሁሉ ጋር የሚጋጭ ነው። ዋናው ክርክሩ ቤተ እስራኤል የኢትዮጵያ ሕዝብ መሆናቸው ነው። ይሁዲነታቸው ከውጭ እንደ ጥንታዊ ቅርስ አልመጣም። በኢትዮጵያ ውስጥ፣ በጣና ሐይቅ አካባቢ ባሉ ክልሎች፣ በዐሥራ አራተኛውና በዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን መካከል ቅርጹን ያዘ፣ መልኩንም ብዙ የወሰደው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ክርስትናን ከቀረጸው ከዚያው የብሉይ ኪዳን ዓለም ነበር።
መጽሐፉ ለሦስት ዓይነት አንባቢዎች ነው። ጎንደርን፣ ሰሜንን፣ ሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥትን አድገው የሚያውቁና ከዚያ ታሪክ ጎን ይኖሩ የነበሩትን ሕዝብ ለመረዳት የሚፈልጉ የኢትዮጵያ አንባቢዎች። የኢትዮጵያ አይሁዶችን አስደናቂ ዘመናዊ ታሪክ በእስራኤል ያገኙና ከዚያ ቀደም ያለውን ጥልቅ ዳራ ለማወቅ የሚፈልጉ ከየትኛውም ዳራ የመጡ አንባቢዎች። እንዲሁም አንድ ማኅበረሰብ በክፍለ ዘመናት የጎረቤቶቹ ግንኙነት ውስጥ እንዴት እንደሚገለጥ፣ እንደሚሰየምና ከጎረቤቶቹ እንደሚለይ የሚያስቡ ሁሉ።
መጽሐፉን ጠቃሚ የሚያደርገው ሥርዓቱ ነው። ካፕላን አሁኑን ወደ ኋላ ወደ ያለፈው አንብቦ ለመጫን አይፈቅድም። ፈላሻ የሚለው ስም ራሱ ከጽዮን የተሰደደ ማለት ሳይሆን መሬት የሌለው ሰው ማለት መሆኑን ያሳያል፣ አሁን ጥንታዊ ተደርጎ የሚታየው ሃይማኖታዊ ሕይወትም የዐሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን መነኮሳት ሥራ መሆኑን ያረጋግጣል። ቤተ እስራኤልን በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ተዋንያን አድርጎ ይይዛቸዋል እንጂ የታሪኩ እንግዶች አድርጎ አይደለም። የሚተርከው ታሪክ ከአፈ ታሪኩ ይልቅ ጸጥ ያለና ይበልጥ የተወሳሰበ ነው፣ የሚቆመውም ሰነዶቹ በቅንነት በሚሸከሙት ላይ ብቻ ነው።
የሚወሰዱ ቁልፍ ነጥቦች
- ቤተ እስራኤል ይበልጥ የሚገባቸው እንደ ኢትዮጵያውያን ነው፣ እንደ ባዕድ የአይሁድ ተከላ አይደለም። ካፕላን ታሪካቸው በኢትዮጵያ የኖሩበት ታሪክ መሆኑን፣ እንደ ስደትና መመለስ ያሉ ከውጭ የመጡ ቃላት ከሚገልጡት ይልቅ ብዙ እንደሚሸፍኑ ይከራከራል።
- “ፈላሻ” የሚለው ስም ከቅድስት ምድር የተሰደደ ሳይሆን መሬት የሌለው ሰው ማለት ነው። ስሙ መንከራተት ወይም መሰደድ ከሚል ሥር የመጣ ሲሆን፣ ካፕላን ከጥንታዊ እስራኤል ትዝታ ጋር ሳይሆን ከሰሎሞናዊ መንግሥት ሥር ካለው የመሬት መብት መነጠቅ ጋር ያያይዘዋል።
- የብሉይ ኪዳን ማንነት በኢትዮጵያ ለአይሁዶችም ለክርስቲያኖችም የጋራ ውርስ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የቅዳሜን ሰንበት፣ በስምንተኛው ቀን ግዝረትን፣ የብሉይ ኪዳን የምግብ ሕግጋትን ስለ ጠበቀ፣ የጋራ የዕብራይስጥ ባህል በሁለቱ ቡድኖች መከፈል ፊት ቀድሞ ነበር።
- የተለየ ሃይማኖታቸው ቅርጹን የያዘው በአንጻራዊ ዘግይቶ ነበር፣ በክርስቲያን መነኮሳት ሥር። ባህል ድፍረተኛውን መነኩሴ አባ ጸብራንና ደቀ መዝሙሩን ጸጋ አምላክን፣ በዐሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን ለቤተ እስራኤል ምንኩስናን፣ የንጽሕና ሕግጋትንና ቅዱስ ጽሑፍን በማምጣት ይመሰግናል።
- መጻሕፍታቸው የደረሷቸው በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን በኩል እንጂ በሌሎች አይሁዶች በኩል አልነበረም። አብዛኞቹ የቤተ እስራኤል ቅዱሳት መጻሕፍት ከዐረብኛ ወደ ግዕዝ የተተረጎሙና በክርስቲያን ምንጮች በኩል የመጡ ሲሆኑ፣ አንዳንዶቹ እስከ ዐሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን ድረስ ነበር።
- ለሦስት ምዕተ ዓመታት ያህል የክርስቲያን ነገሥታትን ተዋግተው ተሸንፈዋል። ከዐሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን የይስሐቅ ዘመቻዎች ጀምሮ እስከ 1620ዎቹ በሱስንዮስ የመጨረሻ ሽንፈት ድረስ፣ ጦርነቱ ያበቃው በመሬት መነጠቅ፣ በባርነት፣ በመለወጥና በፖለቲካ ራስ ገዝነት ማብቃት ነበር።
- ደረጃቸው ከንጉሥ ድጋፍ ጋር ይነሳ ይወድቅ ነበር። በጎንደር ወርቅ ዘመን እንደ ብረት ሠሪ፣ ግንበኛና ወታደር ተደላደሉ፤ በዘመነ መሣፍንት ግን ወደ ቡዳ፣ ወደ ክፉ ዐይን ከተያያዘ የተናቀ መደብ ወረዱ።
- የ1888 እስከ 1892 ታላቁ ረሃብ ማኅበረሰቡን መልሶ ቀረጸው። ክፉ ቀን ተብሎ የሚታወቀው ይህ ረሃብ ምናልባት ከቤተ እስራኤል ግማሹን እስከ ሁለት ሦስተኛውን የገደለ ሲሆን፣ ከጎረቤቶቻቸው ለይቶ ይዟቸው የነበረውን የመንደር አጥር አፈረሰ።
ጥልቅ ማጠቃለያ
ካፕላን መጽሐፉን በሰብአዊ ዕውቀት ባህል ውስጥ እንደ ትረካዊ ታሪክ ያደራጃል። በጽሑፍ ምንጮች፣ በተለይም በግዕዝ ባሉት ላይ ይደገፋል፣ እነርሱንም ቀደም ሲል በነበሩ ምሁራን ከተሰበሰቡ የቃል ባህሎች ጎን አንብቦ ይመረምራል። ታሪኩን ሆነ ብሎ በ1904 ዓመት ያበቃዋል፣ ማኅበረሰቡ ወደ ዓለም አቀፍ የአይሁድ ታሪክ በሚገባበት ዋዜማ ላይ፣ ምክንያቱም ከዚያ በኋላ ያለው ሁሉ የተለየ ዓይነት መጽሐፍ ስለ ሆነ። የሚቀጥለው ማጠቃለያ ክርክሩን ከስሞቹ ጥያቄ እስከ ምድቦቹ ጥያቄ ድረስ ይከታተላል።
ሕዝብና ስሞቹ
ካፕላን ርዕሰ ጉዳዩን ምን ብሎ መጥራት ይገባል በሚለው ችግር ይከፍታል። ሦስት ስሞች ይወዳደራሉ። “ፈላሻ” የኢትዮጵያ አይሁዶች ለአብዛኛው ዘመናዊ ዘመን በአንባቢው ዘንድ የሚታወቁበት ስም ነበር፣ የማኅበረሰቡ አባላት ግን ስድብ አድርገው ቆጠሩት፣ ካፕላንም ቃሉ ከዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን በፊት ለአይሁዳዊ ቡድኖች እንዳልዋለ ያሳያል። “የኢትዮጵያ አይሁዶች” የሚለው አሁን በእስራኤል የሚመረጠው ስም በታሪክ ችግር ያለበት ነው፣ ምክንያቱም በመካከለኛው ዘመን ኢትዮጵያ አይሁድ የሚለው ቃል እንደ እውነተኛ አይሁዶች ሁሉ በክርስቲያን መናፍቃን ላይ የሚወረወር ስድብ ነበር። ካፕላን “ቤተ እስራኤል”፣ ማኅበረሰቡ ራሱን የሚጠራበትን ስም መረጠ፣ ምክንያቱም እጅግ ትንሹን ክርክራዊ ሸክም ስለሚሸከም። ምርጫው ጌጥ አይደለም። መላ ዘዴውን ይጠቁማል፦ ሕዝቡን ከሌላ ቦታ በተወሰዱ ምድቦች ሥር ከመመደብ ይልቅ በኢትዮጵያ መለኪያ መግለጽ።
የስም ችግሩ ለአተኑ አንባቢ በከባድ ይነካል፣ “ፈላሻ” አያቶቹ ሁለተኛ ሳያስቡ ይጠቀሙበት የነበረ ቃል መሆኑንና ማኅበረሰቡ አሁን እንደሚቃወመው ስለሚያውቅ። መጽሐፉ ስሙን በጥንቃቄ ይይዘዋል፣ “ቤተ እስራኤል”ንም የማኅበረሰቡ የራሱ ስም አድርጎ ያከብረዋል። ኢትዮጵያውያን ብዙውን ጊዜ ማንነትን በስሞች በኩል የሚደራደሩበት ሰፊ ልማድ መሆኑን ይህ ያስታውሳል።
አክሱምና የብሉይ ኪዳን ዓለም
የመነሻ ፍለጋው የሚጀምረው በአክሱም፣ በመጀመሪያዎቹ የጋራ ዘመን ክፍለ ዘመናት በቀይ ባሕር ንግድ በበለጸገው የኢትዮጵያ ሥልጣኔ መነሻ ላይ ነው። ካፕላን ንጉሥ ኢዛና መንግሥቱን በአራተኛው ክፍለ ዘመን ወደ ክርስትና ከመለወጡ በፊት፣ የአይሁድ ተጽዕኖዎች ወደ አክሱም ቀድመውና በቀጥታ እንደ ደረሱ ይቀበላል። ማስረጃው የቋንቋ ነው፦ እንደ ምጽዋት (ምጽዋት) እና ታቦት ያሉ ቃላት፣ እንዲሁም በግዕዝ ስድስተኛውን ቀን ሳይሆን የሰንበትን ዋዜማ የሚያመለክተው ዓርብ የሚለው ስም። እነዚህ መጽሐፍ ቅዱስ ወደ ግዕዝ ከመተርጎሙ በፊት ከአይሁዶች ወይም ከይሁዲነት ጋር ግንኙነትን ይጠቁማሉ። ካፕላን ግን ጥንቁቅ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን በዓለም ካሉ አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ የብሉይ ኪዳንን ይበልጥ ጠብቆ የያዘ ሆነ፣ የቅዳሜን ሰንበት፣ በስምንተኛው ቀን ግዝረትን፣ የብሉይ ኪዳን የምግብ ሕግጋትን እያከበረ። የብሉይ ኪዳን ልምድና የእስራኤላዊ ራስን ምስል፣ ይከራከራል፣ የክርስቲያኑም የአይሁዱም የኢትዮጵያውያን ሁሉ የጋራ ውርስ ናቸው። እነዚህ በራሳቸው የተለየ የአይሁድ ማኅበረሰብ መኖሩን ማረጋገጥ አይችሉም።
ቀጥሎም ታዋቂዎቹን የመነሻ ንድፈ ሐሳቦች አንድ በአንድ ይመረምራል፣ እያንዳንዱንም እንደ ታሪክ ጎዶሎ ሆኖ ያገኘዋል። በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ኩሽ የሚባለው ምድር አሁኗን ኢትዮጵያ ሳይሆን ከግብጽ በስተደቡብ ያለችውን ኑቢያ ያመለክታል። በክብረ ነገሥት የተተረከው የንጉሥ ሰሎሞንና የንግሥት ሣባ ታሪክ የኢትዮጵያ የንግሥና ሕጋዊነት ልብ ነው፣ ነገር ግን ቅዱስና ፖለቲካዊ ጽሑፍ እንጂ የፍልሰት መዝገብ አይደለም። ቤተ እስራኤል ከጠፋው የዳን ነገድ የተወረሱ ናቸው የሚለው ባህል ወደ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ተጓዥ ወደ እልዓድ ሃዳኒ ይመለሳል፣ ካፕላን ኡለንዶርፍን ተከትሎ ከኢትዮጵያ ይልቅ ከደቡብ ዐረቢያ የመጣ አይሁድ ሊሆን ይችላል ብሎ ይፈርዳል፣ ወደ ፊትም ራድባዝ ወደተባለው የዐሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን የግብጽ ባለሥልጣን ይዘልቃል፣ ፍርዱም እስከ ዛሬ ድረስ የረቢ አስተያየትን ቀርጿል። ቤተ እስራኤልን አሸንፋ አክሱምን የጣለች የተባለችው ጨካኝ ንግሥት ዮዲት አፈ ታሪክም፣ ካፕላን ምናልባት የደቡብ አረማዊ ገዢ ወደ ነበረችና በክርስቲያን ባህል በጊዜ ሂደት አይሁዳዊት ሆና ወደ ተሳለች እውነተኛ የዐሥረኛው ክፍለ ዘመን ንግሥት ይከታተለዋል።
የሰሎሞንና የሣባ ታሪክና ክብረ ነገሥት እያንዳንዱ ኢትዮጵያዊ ከልጅነቱ ጀምሮ የሚያውቃቸውና በአተኑ የኢሰልሴ ታሪክ ይዘት ውስጥ የሚሄዱ ናቸው። ካፕላን ሰሎሞናዊውን ይገባኛል እንደ ፍልሰት መዝገብ ሳይሆን እንደ ባህል ማጥናቱን ግልጽ እያደረገ፣ ይህ ይገባኛል በኢትዮጵያ ምናብ ውስጥ የሚሸከመውን ክብደት ማስታወስ ይቻላል። ንግሥት ዮዲት (ጉዲት) አንባቢው ከትምህርት ቤት የሚያውቀው ስም ነው።
ከአይሁድ ወደ ፈላሻ፦ የባህል ፈጠራ
የመጽሐፉ ልብ ቤተ እስራኤል በኢትዮጵያ ውስጥ በተከሰቱ ድርጊቶች የተለየ ሕዝብ ሆኑ የሚለው ክርክሩ ነው። ሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት ከ1270 በኋላ ሲስፋፋ፣ በጣና ሐይቅ አካባቢ ያሉ በልል የተያያዙ የአይሁድ ቡድኖች በከባድ ጫና ውስጥ ገቡ። ካፕላን የሚለየው የመቀየሪያ ነጥብ የይስሐቅ አገዛዝ ሲሆን፣ በ1413 ተጀመረ። ቀደም ያሉ ነገሥታት አይሁዶችን እንደ ዳር ጭንቀት ይይዟቸው ነበር። ይስሐቅ ግን በኃይል ተንቀሳቅሶባቸው፣ ለእርሱ የተሰጠ አዋጅ ለውጡን ያጠቃልለዋል፦ በክርስቲያን ሃይማኖት የተጠመቀ የአባቱን መሬት ይውረስ፣ አለበለዚያ ፈላሲ ይሁን፣ ማለትም መሬት የሌለው ሰው። ይስሐቅ ያንን ቃል በትክክል ይናገር አይናገር፣ ካፕላንም ጥርጣሬዎቹን ይጠቅሳል፣ አዋጁ ግን ብዙ ቤተ እስራኤል የመውረስ መሬት መብታቸውን፣ ርስታቸውን፣ የተነጠቁበትንና ወደ ኪራይና ወደ የእጅ ሥራ የተገፉበትን ቅጽበት ያመለክታል።
የለውጡ ሌላኛው ግማሽ ሃይማኖታዊ ነበር። የቤተ እስራኤል ባህል ድፍረተኛውን መነኩሴ አባ ጸብራን፣ ክርስቲያን እንደ ነበረና ከንጉሡ ጋር ተጣልቶ በመካከላቸው የተጠለለ ተብሎ የሚታመነውን፣ ምንኩስናን ወደ ዓለማቸው በማምጣት ይመሰግናል። ደቀ መዝሙሩ ጸጋ አምላክ፣ የንጉሡ የዘርዐ ያዕቆብ ልጅ ነው የሚባለው፣ ለውጡን ለመሸከም ረዳ። መነኮሳዊ ቀሳውስት ዋና ሃይማኖታዊ ባለሥልጣናት ሆኑ፣ የተራቀቀ ሥርዓተ ቅዳሴ፣ የበዓላት ቀን መቁጠሪያና ቅዱስ ጽሑፍ ገነቡ። ያ ጽሑፍ ሁሉ ማለት ይቻላል፣ የታወቀውን ቴዕዛዘ ሰንበትን (የሰንበት ትእዛዛት) ጨምሮ፣ ቤተ እስራኤልን የደረሰው በኢትዮጵያ ክርስቲያን መስመሮች በኩል፣ ከዐረብኛ ወደ ግዕዝ ተተርጉሞ ነበር። የካፕላን መደምደሚያ አስደናቂ ነው፦ መነኮሳቱ የጥንታዊ ሃይማኖት ጠባቂዎች ሳይሆኑ ዋና ፈጣሪዎች፣ የፈላሻ ፈጠራ ብሎ በሚጠራው ውስጥ ወሳኝ አነቃቂዎች ነበሩ። ፈላስያን የሚለው ቃል አንዱ ትርጉም መነኩሴ መሆኑ ከአጋጣሚ በላይ ነው ይላል።
ይህ የመጽሐፉ ልብ ነው፣ የጥንታዊ ያልተቋረጠ ማኅበረሰብ አፈ ታሪክ ውድ ስለ ሆነ የአተኑ አንባቢ ስሜት እጅግ የሚቃወምበት ቦታም ነው። ካፕላን ክርክሩን በአክብሮት ያቀርበዋል፣ አንባቢው ራሱ እንዲመዝነው ይተወዋል። ርስት የመነጠቅ ጉዳይ የመውረስ መሬት ለኢትዮጵያውያን ያለውን ጥልቅ ቦታ ስለ ሚነካ፣ ጥያቄው ለቤተ እስራኤል ሃይማኖት ብቻ ሳይሆን ለማንኛውም ኢትዮጵያዊ ገበሬ ቤተሰብ የሚገባ ነው።
ሁለት ክፍለ ዘመን ጦርነት፦ ተቃውሞና ሽንፈት
ከ1468 እስከ 1632 ቤተ እስራኤል እጅግ ቆራጥ ወታደራዊ ተቃውሟቸውን አደረጉ፣ እጅግ ከባድ ሽንፈቶቻቸውንም ተቀበሉ። የተደራጀ ሕልውናቸው ወደ ሰሜን፣ ደንቢያና ወገራ ጠበበ፣ የሰሜን ተራራማ ምሽጎች ለረዥም ጊዜ የቆዩት በብርቱ የመሬት አቀማመጣቸው ምክንያት ነበር። ካፕላን ጦርነቶቹን በሰፊው የክርስቲያን መንግሥት ቀውስ ዐውድ ውስጥ ያነባቸዋል፦ ግራኝ ተብሎ የሚታወቀው የአህመድ ኢብን ኢብራሂም አስከፊ ወረራ፣ በ1529 ዐፄ ልብነ ድንግልን በሸምብራ ኩሬ ድል ያደረገው፣ እንዲሁም የንጉሥ ማዕከል ወደ ጣና ሐይቅ ረዥም የሰሜን ዝንባሌ ነበር፣ ይህም ነገሥታቱን ከቤተ እስራኤል ጋር ተደጋጋሚ ግጭት ውስጥ አስገባ።
ከ1563 እስከ 1597 የገዛው የሠርጸ ድንግል ዘመቻዎች እጅግ የተመዘገቡና እጅግ ጨካኝ ነበሩ፣ በ1588 በወርቅ አምባ በሰፊ ሞት ሲያበቁ፣ የተሸነፈው መሪ ጉሸንና ተከታዮቹ እጅ ከመስጠት ይልቅ ራሳቸውን ከገደሉ ላይ ወረወሩ። የከፋው የመጣው ከ1607 እስከ 1632 በገዛውና በመጨረሻ ወደ ካቶሊክ እምነት በተለወጠው ሱስንዮስ ሥር ነበር። የቤተ እስራኤል መሪ ጌዴዎን ተከታታይ ዐመፆችን ደገፈ፣ ሱስንዮስም የቤተ እስራኤል ወንዶችን ባገኙበት እንዲጨፈጨፉ፣ ሚስቶቻቸውንና ልጆቻቸውን ለባርነት እንዲሸጡ በማዘዝ መለሰ። በ1626 አካባቢ ጌዴዎን ተቆርጦ ራሱ ወደ ንጉሡ ተላከ። በዚያም፣ ለሦስት ምዕተ ዓመታት ያህል የቆየ የጦር ግጭት አበቃ። ቤተ እስራኤል የሚታወቅ ሕዝብ ሆነው ቀሩ፣ ግን ዳግመኛ ለንጉሥ አገዛዝ ወታደራዊ ስጋት አልሆኑም። ለመትረፍ ያላቸው ስልቶች ሌላ ቅርጽ መያዝ ነበረባቸው።
ክብርና ውድቀት፦ ከጎንደር እስከ ዘመነ መሣፍንት
ሽንፈቱ የማይቀር የውድቀት ሽክርክሪት አልጀመረም። ሱስንዮስ በ1632 ሥልጣን ሲለቅ ልጁ ፋሲለደስ ጎንደርን መሠረተ፣ ከዐሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን ላሊበላ ጀምሮ የመጀመሪያው ቋሚ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ፣ የሚቀጥለውም ክፍለ ዘመንና ግማሽ በቤተ እስራኤል ባህል እንደ ሰላምና ደኅንነት ዘመን ይታወሳል። ችሎታቸው ጠቃሚ አደረጋቸው። እንደ ብረት ሠሪ፣ ሸማኔ፣ ሸክላ ሠሪ፣ ግንበኛ፣ አናጢና ወታደር ሠሩ፣ ባህልም በጎንደር ዘመን ቤተ መንግሥቶች፣ አብያተ ክርስቲያናትና ድልድዮች ላይ እጅ እንዳላቸው ይመሰክራል። አንዳንዶቹ ማዕረግና መሬት አገኙ። ካፕላን እንደሚያሳየው ዕድላቸው ከማእከላዊ መንግሥት ጥንካሬና ከእጅ ሥራቸው ፍላጎት ጋር ይነሳ ይወድቅ ነበር።
ካፕላን ከ1769 የሚቆጥረው ዘመነ መሣፍንት ዝንባሌውን ገለበጠ። የጦር አለቆች ኃይል በሌለው ዙፋን ላይ ሲዋጉ፣ የተካኑ ግንበኞች ፍላጎት ወደቀ፣ ቤተ እስራኤልም ወደ ዝቅተኛ ደረጃ የእጅ ሥራዎች፣ ወደ ብረት ሥራና ሸክላ ተገፉ። እዚህ ላይ መጽሐፉ የቡዳን፣ የክፉ ዐይን ባለቤትን እምነት ይመረምራል፣ ይህም ክርስቲያን ጎረቤቶች በብረት ሠሪዎችና በሸክላ ሠሪዎች ላይ፣ በማስከተልም በቤተ እስራኤል ላይ ያያይዙት ነበር። ቡዳ ወደ ጅብ ይለወጣል፣ የተጠቂውን ደም ይመጣል ይባል ነበር። ቤተ እስራኤልም ጥርጣሬውን መልሰው፣ ክርስቲያኖችን ጥሬ ሥጋ የሚበሉ ርኩሳን አድርገው ይይዟቸው ነበር። ካፕላን እነዚህን እርስ በርስ የሚንጸባረቁ ፍርሃቶች በሌላ ሁኔታ እጅግ ተመሳሳይ በሆኑ ሁለት ቡድኖች መካከል እንደ ምሳሌያዊ ድንበሮች ያነባቸዋል። በዘመኑ መጨረሻ ቤተ እስራኤል በፖለቲካ ኃይል የሌላቸው፣ በምጣኔ ሀብት የደኸዩ፣ በማኅበራዊ የተገለሉ ነበሩ፣ ከሃይማኖት ውድቀት ያዳናቸውም እንደ ቋራው አባ ወዳጄ ያሉ መነኮሳዊ መሪዎች ጉልበት ብቻ ነበር።
ቡዳ የሚለው እምነት አሁንም በኢትዮጵያ ሕዝባዊ ባህል ሕያው ነው፣ ብዙ አንባቢዎችም ብረት ሠሪዎችን ከክፉ ዐይን ጋር ማያያዙን ይገነዘባሉ። ካፕላን ምሳሌያዊ ድንበሮችን የሚተነትንበት ይህ ክፍል ከሕያው የባህል ትዝታ ጋር ይገናኛል። ጎንደር፣ ሰሜንና ቋራ አንባቢው በካርታ ላይ ሊያስቀምጣቸው የሚችላቸው ቦታዎች ናቸው።
ሚስዮኑና ረሃቡ
ዐሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ማኅበረሰቡን ለዘላለም የቀየሩ ሁለት ኃይሎችን አመጣ። የመጀመሪያው የፕሮቴስታንት ሚስዮን ነበር። ዳግማዊ ቴዎድሮስ በ1855 ሀገሪቱን መልሰው ካዋሐዱ በኋላ፣ ክርስትናን በአይሁዶች መካከል ለማስፋፋት የቆመው የለንደን ማኅበር በ1860 ለፈላሻ ሚስዮን አቋቋመ፣ የመራውም ወደ ክርስትና የተለወጠ ጀርመናዊ አይሁድ ሄንሪ አሮን ስተርን ሲሆን፣ ለዐሥርተ ዓመታት የቀረጸውም ማርቲን ፍላድ ነበር። የኢትዮጵያ መንግሥት የተለወጡ ሁሉ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን እንዲቀላቀሉ ስለ ጠየቀ፣ የሚስዮኑ ተለዋጮች፣ የፍላድ ልጆች ተብለው የሚታወቁት፣ የተለየ ቤተ ክርስቲያን አልመሠረቱም፣ ሥራውም የተከናወነው አብዛኛውን ጊዜ በኢትዮጵያውያን ወኪሎች ነበር። ካፕላን መለወጥ ተገዝቷል ወይም በኃይል ተደርጓል የሚለውን የተለመደ ክስ ይቃወማል። የሚስዮኑ ጥልቅ ውጤት የቤተ እስራኤልን የብሉይ ኪዳን ሥልጣን ይገባኛል ማጥቃትና፣ በዚያም ወደ ራሳቸው የአይሁድ ማንነት ይበልጥ የተሳለ ስሜት መግፋት ነበር።
ሁለተኛው ኃይል ጥፋት ነበር። ኢትዮጵያውያን ክፉ ቀን ብለው የሚጠሩት የ1888 እስከ 1892 ታላቁ ረሃብ የመጣው ከሱዳን የማህዲስት ወረራ ዓመታትና የሀገሪቱን ከብቶች ዐሥር እጅ ዘጠኝ ያህል የገደለ የከብት መቅሰፍት በኋላ ነበር። ድርቅና አንበጣ ተከተሉ። ቤተ እስራኤል በሚበዙበት በጣና ሐይቅ አካባቢ ባሉ እጅግ በተጎዱ ክልሎች፣ ምናልባት ሦስት አራተኛው ሕዝብ ሞተ። ካፕላን ከቤተ እስራኤል ሁሉ ግማሹ እስከ ሁለት ሦስተኛው እንደ ሞተና፣ በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ተጓዦች ከአምሳ ሺህ የማይበልጡ እንደ ቆጠሩ ይገምታል። ረሃቡ መንደሮችን በተነ፣ ቤተ እስራኤልን ከክርስቲያኖች ለይቶ ይዟቸው የነበረውን የንጽሕና ሕግጋት አፈረሰ፣ ብዙዎችንም ወደ መለወጥ ገፋ። ማኅበረሰቡ ማን እንደ ሆነ መልሶ በመቅረጽ ከማንኛውም ነጠላ ድርጊት ያላነሰ ሥራ ሠራ።
ረሃቡ ኢትዮጵያውያን ከሃያኛው ክፍለ ዘመንም ጭምር ከሚሸከሙት ተደጋጋሚ የረሃብ ትዝታ ጋር ይገናኛል። ክፉ ቀንን በዚያ የሀገራዊ መከራ መስመር ውስጥ ማስቀመጥና፣ ረሃብ ከማንኛውም ድል አድራጊ በላይ አንድን ማኅበረሰብ እንዴት እንደ ቀረጸ ማስታወስ ይቻላል።
የምድብ አምባገነንነት
ካፕላን ሲዘጋ ሲዋጋ የቆየውን የአስተሳሰብ ልማድ ይሰይማል። በአይሁድና በክርስቲያን መካከል ያለው ተቃራኒነት፣ ይከራከራል፣ በኢትዮጵያ እውነታ ውስጥ ትንሽ መሠረት ያለው ነው። በምትኩ ቀጣይነትን ያቀርባል፣ ቤተ እስራኤልን ወደ ዕብራይስጥ ጎን፣ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያንን ወደ ክርስቲያን ጎን፣ ቅማንትን ወደ አኒሚስት ጎን፣ ነገር ግን በመካከላቸው ጠንካራ ግድግዳ ሳይኖር። በጥቅሉ፣ ይጽፋል፣ የቤተ እስራኤል ሃይማኖታዊ ሥርዓት ከማንኛውም የውጭ የአይሁድ ቡድን ይልቅ ከኢትዮጵያ ክርስቲያኖች ጋር ብዙ የሚጋራው ነበረው። መጽሐፉ የሚቆመው በ1904 ነው፣ ዣክ ፋይትሎቪች የመጣበትና ማኅበረሰቡን ወደ ዓለም አቀፍ የአይሁድ ግንዛቤ፣ በመጨረሻም ወደ እስራኤል የሳበውን ሥራ የጀመረበት ዓመት። ፋይትሎቪች በአፍሪካ ቦታ ያጣ የጠፋ ነገድ ምስልን አንጸባረቀ። የካፕላን ሙሉ መጽሐፍ ይህ ምስል፣ ቢያንቀሳቅስም፣ ታሪካቸው አለመሆኑን የሚያሳይ ክርክር ነው። ታሪኩ የኢትዮጵያ ነው።
መዝጊያው የአተኑ ድምጽ በቀጥታ የሚናገርበት ቦታ ነው። ቤተ እስራኤል የኢትዮጵያ ታሪክ አካል ናቸው፣ አንባቢው አስቀድሞ ከሚያውቃቸው ከአክሱም፣ ከጎንደርና ከሰሎሞናዊ ባህል ጋር የተሳሰሩ። አብዛኞቹ አሁን በእስራኤል ይኖራሉ፣ አንባቢው የሚያውቀው መዝጊያ፣ ካፕላን መልሶ የሚያወጣው ጥልቅ ያለፈ ግን የኢትዮጵያ ነው።
ስለ ደራሲው
ስቲቨን ካፕላን የአፍሪካ ታሪክና የንጽጽር ሃይማኖት ምሁር ሲሆን፣ ሥራውን አብዛኛውን በኢየሩሳሌም ዕብራይስጥ ዩኒቨርሲቲ አሳልፏል፣ እዚያም ከ1983 እስከ 1989 በምሥራቃዊ አይሁድ ማኅበረሰቦች ጥናት ቤን ዝቪ ኢንስቲትዩት የኢትዮጵያ አይሁዶች ጥናት ፕሮጀክትን መርቷል። የዚህን መጽሐፍ ብዙ ክፍል በ1989 እስከ 1990 ሣባቲካል ጊዜው ጻፈ፣ በብሔራዊ የሰብአዊ ዕውቀት ድጋፍ ተደግፎ፣ በሃርቫርድ የዓለም ሃይማኖቶች ጥናት ማእከል ቆይታ እና በቦስተን ዩኒቨርሲቲ ጎብኚ ምሁር ሆኖ። ቤተ እስራኤል (ፈላሻ) በኢትዮጵያ በ1992 በኒው ዮርክ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ ታተመ፣ ስለ ማኅበረሰቡ የመጀመሪያው ሙሉ መጽሐፍ ርዝመት ያለው ምሁራዊ ታሪክም ነበር። ካፕላን ስለ ኢትዮጵያ ክርስትና፣ በኢትዮጵያ ባህል ስለ ቅዱስ ሰው፣ እና ስለ ኢትዮጵያ አይሁዶች ወደ እስራኤል ስለ ዘመናዊ ፍልሰት በሰፊው ጽፏል።
